Levende ziel, het is zijn naam

Genesis/Bereshiet 2:19

schilderij met hebreeuwse letters op opengeslagen Tora - fragment uit werk van Marc Chagall

Klassieke vertaling
En de Eeuwige God vormde uit de aardbodem ieder wildgedierte van het veld en ieder gevogelte van de hemel, en bracht hen naar de mens om te zien hoe hij hen zou noemen; en welke naam hij dan ook aan een levende ziel zou geven is zijn naam. 

Hertaling
En JHWH Elohiem vormde uit de vruchtbare aarde iedere carnivoor en bracht met iedere vogel, de dampkring, naar de mens om te zien wat hij hem zal noemen. Alles dat de mens hem zal noemen: levende ziel, het is zijn naam.

De mens staat te midden van alles wat leeft. Toch heeft hij degene die tegelijk tegenover hem staat en bij hem hoort, nog niet ontmoet.

Intussen heeft de vruchtbare aarde een verandering doorgemaakt. Planten groeien, dieren leven en sterven. Wat van eerder leven achterblijft, wordt opnieuw opgenomen in de kringloop. Zo draagt de aarde niet alleen nieuw leven, maar ook de resten van wat heeft geleefd. Voedsel is beschikbaar geworden, waardoor dieren zich tot carnivoren kunnen ontwikkelen.

Uit deze vruchtbare aarde vormt JHWH Elohiem nu iedere carnivoor. Toen JHWH Elohiem de mens vormde, was er nog sprake van stof uit de vruchtbare aarde. Nu wordt alleen de vruchtbare aarde genoemd. 

JHWH Elohiem blijft degene die vormt, maar het vormen vindt nu mede plaats vanuit de vruchtbare aarde, waarin de processen die eerder in de schepping zijn ontstaan inmiddels werkzaam zijn.

Maar deze dieren leven buiten het gezag van de mens. Ook de vogels, die zich door de dampkring bewegen, bevinden zich buiten zijn onmiddellijke bereik. De herbivoren leven onder de mens. Zij komen pas later in het verhaal naar voren. De vissen blijven buiten deze ontmoeting; zij kunnen niet naar de mens worden gebracht.

En daar verschijnen de carnivoren en vogels voor zijn ogen. Dieren die zich over de aarde bewegen en vogels die zich door de dampkring verplaatsen. Wat tot dan toe op afstand leefde, komt nu naar hem toe.

JHWH Elohiem brengt hen naar de mens om te zien wat hij ieder van hen zal noemen.

De mens ziet hoe het ene schepsel van het andere verschilt. Ieder heeft eigen eigenschappen, een eigen wijze van leven. Wat zal hij ieder van hen noemen?

Het gaat niet om de wijze waarop de mens een naam geeft, maar om wat hij in ieder schepsel leest en in de naam tot uitdrukking brengt. Niet de naamgeving zelf, maar het onderscheiden van de levende wezens staat voorop.

De mens ontmoet immers geen verzameling namen, maar levende wezens. Eerst staat het leven zelf centraal, pas daarna wordt de naam bevestigd:

Alles wat de mens hem zal noemen: een levende ziel, het is zijn naam.

Die naam is meer dan een aanduiding. Zij blijft verbonden met wat het schepsel eigen is, met zijn identiteit.

Door de levende wezens te onderscheiden, worden ook de verschillen met de mens zichtbaar. Daarin tekent zich zijn eigen identiteit af. Maar bevindt zich onder hen ook degene die hij als mens nodig heeft, die als zijn tegenovergestelde wederhelft bij hem hoort?

Grammaticale en tekstuele analyse

Wa’jitsèr JHWH Elohiem   (ויצר יהוה אלהים) ‘En JHWH Elohiem vormde’

Het werkwoord jatsar betekent ‘vormen’. In Genesis 2:7 en 2:19 wordt dezelfde werkwoordsvorm gebruikt. JHWH Elohiem blijft daarmee degene die zelf handelt en vormt. Er staat niet dat JHWH Elohiem iets laat vormen (hif’il) of dat iets wordt gevormd (nif’al). 

De afwijkende spelling van wa’jitsèr

Opvallend is de spelling van wa’jitsèr. De eerste stamletter van jatsar (יצר) is een jod. Daarnaast heeft de werkwoordsvorm een jod als persoonsvoorvoegsel voor de derde persoon mannelijk enkelvoud, hier verwijzend naar JHWH Elohiem.

In 2:7 worden beide jods geschreven, terwijl hier slechts één jod staat. Deze spellingvariant verandert de werkwoordsvorm en de betekenis ‘vormde’ niet. 

Binnen de overige verschillen tussen 2:7 en deze zin kan ook de afwijkende spelling betekenis hebben. Mogelijk sluit het ontbreken van één jod aan bij de veranderde omstandigheden waarin JHWH Elohiem vormt. De vruchtbare aarde en het daarin aanwezige leven kunnen nu bijdragen aan het proces. Door het aanwezige leven ontstaat voeding en kan de carnivoor zich ontwikkelen.

min-ha’adamah kol-chajat hasadèh (מן-האדמה כל-חית השדה)
‘uit de vruchtbare aarde iedere carnivoor’

Adamah verwijst hier naar de vruchtbare aarde. Opvallend is dat, anders dan in Genesis 2:7, afar (‘grond’ of ‘stof’) ontbreekt. De tekst beschrijft de vorming daardoor niet als een vorming uit grond van de vruchtbare aarde, zoals in Genesis 2:7, maar rechtstreeks vanuit de vruchtbare aarde. 

Voor het eerst staat hier de aanduiding chajat hasadèh. Letterlijk: ‘leven van het veld’, vaak vertaald als ‘wild dier van het veld’. In 1:24-25 werd chajat ha’arèts gebruikt: ‘wild dier van het land’.

Hasadèh komt onder meer voor in beschrijvingen van bomen en planten van het veld. Daarmee komt ook de vegetatie van de vruchtbare aarde in beeld, die deel uitmaakt van de voedselkringloop waarin deze dieren leven.

we’eet kol-of ha’sjamajiem (ואת כל-עוף השמים)
‘en met iedere vogel, de dampkring’

Het woord eet wordt meestal gelezen als aanduiding van het lijdend voorwerp, maar kan ook ‘met’ betekenen. Omdat deze markering hier alleen bij de vogels verschijnt en niet bij de carnivoren, is ook een lezing als ‘met’ te overwegen. In deze vertaling is voor die mogelijkheid gekozen. 

Wanneer eet hier niet als ‘met’ wordt gelezen, ontstaat de vertaling: ‘…en iedere vogel bracht hij naar de mens.’ Daardoor lijkt alleen het gevogelte het voorwerp van het werkwoord ‘brengen’ te zijn, en dan is niet langer duidelijk dat ook de eerder genoemde carnivoren naar de mens worden gebracht. 

De aanduiding ha’sjamajiem verbindt de vogels met de dampkring als hun leefgebied, niet als hun oorsprong. De vogels bewegen zich in de dampkring, maar komen daar niet uit voort (zie Genesis 1:20–21). 

wa’javee  èl-ha’adam  lir’ot  (ויבא אל-האדם לרות)

‘en bracht naar de mens om te zien’ 

Wa’javee is afgeleid van het werkwoord bo (,בוא ‘komen’). Het staat in de hif’il-vorm, derde persoon enkelvoud, toekomende tijd. Door de omkeer-waw wordt deze werkwoordsvorm in de verhalende verleden tijd geplaatst. 

In veel vertalingen wordt weergegeven: ‘hij bracht hen naar de mens’. Het woord ‘hen’ staat echter niet in de Hebreeuwse tekst. Wanneer et eerder in dit vers als ‘met’ wordt gelezen, is deze toevoeging niet nodig.

In de hertaling is ‘en bracht’ vóór ‘met iedere vogel, de dampkring’ geplaatst om de Nederlandse zin goed te laten verlopen. De Hebreeuwse woordvolgorde blijft daarbij in de grammaticale analyse gehandhaafd.

mah-jikra-lo  (מה-יקרא-לו) ‘wat hij hem zal noemen’

Het werkwoord jikra is de toekomende tijd van qara (קרא). 

Het werkwoord kan, afhankelijk van de context, onder meer ‘roepen’, ‘noemen’ of ‘lezen’ betekenen. Hier betekent qara ‘noemen’. De betekenis ‘lezen’ kan echter een verband leggen met de naamgeving: de mens leest in het schepsel wat het schepsel eigen is en geeft daaraan uitdrukking in de naam.

De constructie qara + le komt eerder in Genesis voor (1:5, 1:8 en 1:10). In al deze verzen wordt dezelfde grammaticale opbouw gebruikt en wordt qara…le vertaald met ‘noemen’. Opvallend is dat daarbij nergens het zelfstandig naamwoord sjeem (‘naam’) voorkomt.

Bij de constructie qara + le ontbreekt sjeem. In 2:20 verschijnt sjemot (‘namen’) bij de beschrijving van de naamgeving.

Lo bestaat uit het voorzetsel le en het persoonlijk voornaamwoord ‘hem’. Afhankelijk van de context kan le worden vertaald met ’tot’, ‘aan’ of ‘voor’. De tekst gebruikt hier het enkelvoud, hoewel in de context meerdere dieren worden genoemd. Een enkelvoudig voornaamwoord kan in het Hebreeuws terugverwijzen naar een collectief. Het enkelvoud lo is hier daarom niet uitzonderlijk.

Het vragend voornaamwoord mah betekent ‘wat’. Veel vertalingen kiezen hier voor het gebruikelijke ‘hoe’, hoewel de Hebreeuwse tekst niet eich (‘hoe’) gebruikt.

wechol  asjèr  jikra-lo  ha’adam  nèfèsj  chaja   (וכל אשר יקרא-לו האדם נפש חיה)

‘alles dat de mens hem zal noemen: levende ziel’

De constructie kol asjer betekent letterlijk ‘alles dat’ en leidt een betrekkelijke bijzin in. 

De naamgeving wordt door middel van de werkwoordconstructie zelf uitgedrukt. Daarom is in de hertaling gekozen voor: ‘alles dat de mens hem zal noemen: levende ziel’. Deze formulering volgt de Hebreeuwse zinsopbouw en laat het woord ‘naam’ pas hierna verschijnen.

Nefesj chaja betekent letterlijk ‘levende ziel’. Hoewel deze uitdrukking in deze hertaling meestal met ‘schepsel’ wordt weergegeven, is hier bewust voor de letterlijke vertaling ‘levende ziel’ gekozen. De Hebreeuwse tekst gebruikt deze uitdrukking niet alleen als aanduiding van een dier, maar legt juist op deze plaats nadruk op het levende wezen zelf. Daardoor lijkt de naam niet los te staan van het wezen waaraan zij wordt gegeven, maar verbonden te zijn met wat dit levende wezen kenmerkt.

In Devariem / Deuteronomium 12:23 staat: ‘het bloed, het is de ziel’. Daarmee wordt zichtbaar dat nefesj nauw verbonden is met het leven zelf. 

Jikra wijst vooruit naar wat de mens zal noemen, terwijl hoe sjemo niet zegt: ‘het zal zijn naam zijn’, maar: ‘het is zijn naam’. De toekomstige handeling van het noemen wordt daarmee direct verbonden met een als vaststaand geformuleerd resultaat.

hoe  sjemo  (הוא שמו) ‘het is zijn naam’

Hoe betekent ‘hij’ of ‘het’. Samen met sjemo luidt de uitdrukking letterlijk: ‘het is zijn naam’. Hier verschijnt het zelfstandig naamwoord sjeem (‘naam’) voor het eerst expliciet in de grondtekst. 

In goed Nederlands wordt dit gewoonlijk weergegeven als ‘dat is zijn naam’. In de hertaling is de derde persoon enkelvoud gehandhaafd om zo dicht mogelijk bij de grondtekst te blijven.


Zie de andere delen van deze serie Hertaling van het Scheppingsverhaal in Bereshiet:

De Torah opent als een filmshot na de Oerknal Genesis / Bereshiet 1:1
Daar is water Genesis / Bereshiet 1:1-10
Onheil ligt op de loer Genesis / Bereshiet 2:9
Jij bent niet buiten Elohiem Genesis / Bereshiet 1:2
Energie wacht om richting te krijgen Genesis / Bereshiet 1:3
Wanneer onderscheid orde schept Genesis / Bereshiet 1:4
Slotakkoord van jom één Genesis / Bereshiet 1:5
Elohiem richt de blik Genesis / Bereshiet 1:6
Er komt ruimte voor adem Genesis / Bereshiet 1:7
Het uitspansel dat we dampkring zijn gaan noemen Genesis / Bereshiet 1:8
Het water wijkt Genesis / Bereshiet 1:9
Het land verschijnt, het water verandert Genesis / Bereshiet 1:10
Uitnodiging aan de aarde zelf Genesis / Bereshiet 1:11
Zaad dat terugkeert naar de aarde Genesis / Bereshiet 1:12
(red.: 1:13 ontbreekt op verzoek auteur)
Letters ontbreken, inzicht ontstaat Genesis / Bereshiet 1:14
Waarneembaar licht dat de aarde bereikt Genesis / Bereshiet 1:15
De zon wordt actief Genesis / Bereshiet 1:16
Door de dampkring heen Genesis/ Bereshiet  1:17
Dag en nacht ons kompas Genesis/ Bereshiet  1:18
(red.: Genesis/ Bereshiet 1:19 ontbreekt op verzoek auteur)
Vinnen worden vleugels Genesis/ Bereshiet  1:20
Soorten zeeën, soorten leven Genesis/ Bereshiet  1:21
Elohiem zegende hen: een stille, krachtige overdracht van energie en gevoel Genesis/ Bereshiet  1:22
(red.: Genesis/ Bereshiet 1:23 ontbreekt op verzoek auteur)
Als silhouetten achter een sluier Genesis/ Bereshiet 1:24
Grond die leven draagt Genesis/ Bereshiet 1:25
Mens – een gedachte die richting krijgt Genesis/ Bereshiet 1:26
Van opdracht naar gestalte Genesis/ Bereshiet 1:27
Zegen gericht op groei, op ontplooiing Genesis/ Bereshiet 1:28
Vrucht draagt zaad en zaad draagt toekomst Genesis/ Bereshiet 1:29
Plantaardig voedsel voor al dat leeft Genesis/ Bereshiet 1:30
Scheppen en voltooien in één Genesis/ Bereshiet 1:31
Hemel en aarde zijn voltooid Genesis/ Bereshiet 2:1
Voltooiing en loslaten Genesis/ Bereshiet 2:2
Rust wordt een begin Genesis/ Bereshiet 2:3
De schepping ontwikkelt zich naar haar bestemming Genesis/ Bereshiet 2:4
Oorzaak en gevolg Genesis/ Bereshiet 2:5
Damp stijgt op, water in beweging Genesis/ Bereshiet 2:6
Van vruchtbare aarde tot schepsel Genesis/ Bereshiet 2:7
De verborgen ruimte van Gan Eedèn Genesis/ Bereshiet 2:8
(zie voor de hertaling van 2:9 Onheil ligt op de loer Genesis / Bereshiet 2:9)
Water dat blijft stromen brengt leven waar het komt  Genesis / Bereshiet 2:10
Pisjon verschijnt als een rivier door een streek van overvloed Genesis / Bereshiet 2:11
Waar water en rijkdom samenkomen Genesis / Bereshiet 2:12
Beweging en vertakking zetten zich voort Genesis / Bereshiet 2:13
Vier rivieren, één oorsprong Genesis / Bereshiet 2:14
Opgenomen in het leven van Gan Eedèn Genesis / Bereshiet 2:15
Vrijheid als begin voor een optimaal leven Genesis / Bereshiet 2:16
Verlies van het eeuwige leven Genesis / Bereshiet 2:17
Uit eenheid voortgekomen Genesis / Bereshiet 2:18


cover: fragment schilderij met Torarol door Marc Chagall, foto Bloom

Over Simon Cohen 50 Artikelen
Simon A. Cohen, Rotterdam(1948) was ondernemer en vermogensbeheerder. Winnaar Rotterdamse Ondernemersprijs 2003. Lid NIK en het Verbond Liberale Jodendom. Voormalig voorzitter: NIG Rotterdam; Convent der Kerken en Synagogen; Landelijke Dialoogcommissie Verbond; OJCM; Coalitie ter voorkoming spanningen in stad. Actieleider toneeluitvoering Fassbinder ‘Het vuil, de stad en de dood,’ 1987. Studeerde aan het Nederlands Israëlitisch Seminarium klassiek Hebreeuws en filosofische achtergronden Jodendom.

1 Comment

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*