Pisjon verschijnt als een rivier door een streek van overvloed

schilderij met hebreeuwse letters op opengeslagen Tora - fragment uit werk van Marc Chagall

Genesis/ Bereshiet 2:11
Klassieke vertaling: De naam van de eerste is Pisjon, de ene die het hele land van Chavila omringt, waar het goud is.

Hertaling
Naam van de ene is Pisjon, hij is cirkelend, heel een gebied, de Chawiela – omdat daar het goud is.

Naam van de ene:
Pisjon.

Niet de eerste – alsof hij boven de anderen zou staan.

Hij blijft in beweging.

De Pisjon trekt verder in een rondgaande beweging.

Het uitgestrekte gebied: de Chawiela.

Niet stilstaand,
niet afsluitend,
maar bewegend water
en leven brengt
waar het stroomt.

Het water zoekt zijn weg,
zwelt aan,
vermeerdert zich,
blijft zich vertakken – niet om in te sluiten – het bevloeit het land.

De oorsprong zelf blijft zonder naam.

Alleen de stromen
die eruit voortkomen
worden genoemd.

En zo verschijnt Pisjon als een rivier
die niet alleen stroomt, maar vanuit Eedèn verdergaat
door een streek van overvloed.

Goud – het eerste teken
van rijkdom
van het gebied.

Betekenis en context

Naam van de ene

De tekst spreekt opvallend niet over ‘de eerste’, maar over ‘de ene’. Daarmee wordt Pisjon niet nadrukkelijk boven de andere rivieren geplaatst.

Dit sluit aan bij de voorafgaande zin, waarin de stroom zich zal splitsen en tot vier rivierkoppen zal zijn. De oorsprong zelf blijft zonder naam; vanaf dit vers worden de afzonderlijke rivieren genoemd.

De naam Pisjon hangt samen met vermeerdering of toename. Rasji identificeert Pisjon met de Nijl in Egypte. Hij verklaart de naam vanuit het toenemen van het water dat overstroomt en het land bevloeit.

Dat past bij het beeld van bewegend water dat in omvang kan toenemen, overstromen en het land bevloeien.

Cirkelende beweging

De rivier wordt meestal beschreven als een stroom die het gebied ‘omringt’. Daarmee kan gemakkelijk het beeld ontstaan van een rivier die een gebied geheel omsluit.

De hertaling kiest voor ‘cirkelend’. Daarmee blijft de rondgaande beweging centraal staan, zonder al vast te leggen dat Pisjon een volledige grens rond het gebied vormt. Het water blijft in beweging en de beschrijving richt de aandacht op de verhouding tussen de rivier en het uitgestrekte gebied.

Chawiela: een gebied met bijzondere eigenschappen

Chawiela wordt niet alleen genoemd als gebied. Meteen daarna wordt goud vermeld en in de volgende zin worden nog andere bijzondere grondstoffen genoemd. Het gebied krijgt daardoor eigenschappen die het onderscheiden.

De rijkdom van Chawiela wordt daarmee niet uit de betekenis van de naam afgeleid, maar uit de beschrijving van het gebied zelf. De nadrukkelijke vermelding van waardevolle natuurlijke materialen geeft aan Chawiela het karakter van een rijk gebied.

In het moderne Hebreeuws wordt Chawiela ook gebruikt als aanduiding voor een villa, een grote en doorgaans luxueuze woning. Deze moderne betekenis kan niet worden gebruikt om de Bijbelse naam te verklaren. Opvallend is wel de overeenkomst in beeld: de moderne betekenis roept welvaart op, terwijl Chawiela in deze zin wordt gekenmerkt door de waardevolle materialen die daar aanwezig zijn.

Chawiela’s geografische duidingen

Bij het vergelijken van oude kaarten valt op dat de naam Chawiela, of een daarmee vergelijkbare naam, op verschillende plaatsen wordt aangegeven: in het noorden van Ethiopië, op het oostelijke deel van het Arabisch Schiereiland en in Mesopotamië. Deze gebieden liggen duizenden kilometers van elkaar. Daardoor blijft onduidelijk welke geografische locatie precies wordt bedoeld.

Omdat daar het goud is

De vermelding van goud krijgt in de hertaling een andere nadruk dan wanneer het alleen wordt vertaald met ‘waar het goud is’.

Met ‘omdat daar het goud is’ wordt een verband gelegd tussen Chawiela en de aanwezigheid van goud. Het goud geeft daarmee betekenis aan de beschrijving van het rijke gebied.

Dat verband wordt in de volgende zin versterkt, wanneer naast het goud nog andere bijzondere grondstoffen worden genoemd. De rijkdom van het gebied krijgt daarmee verder gestalte.

Grammaticale en tekstuele analyse

sjeem ha’èchad Pisjon (שם האחד פישון) ‘naam van de ene is Pisjon’

Opvallend is dat hier niet het woord risjon (‘eerste’) wordt gebruikt, maar échad (‘één’ of ‘de ene’).

Daarom is bewust gekozen voor de vertaling: ‘naam van de ene’ en niet: ‘de eerste rivier’.

Het Hebreeuws kent geen werkwoord voor koppelwerkwoorden zoals ‘is’; daarom wordt ‘is’ vaak toegevoegd om de zin in het Nederlands leesbaar te maken. Zo wordt sjeem ha’èchad Pisjon weergegeven als: ‘Naam van de ene is Pisjon’.

De naam Pisjon hangt samen met de stam poesj (פוש), die de betekenis draagt van ‘zich vermeerderen’ of ‘toenemen’.

Dat sluit aan bij een rivier die in volume toeneemt, overstroomt en het land bevloeit.

hoe ha’soveev (הוא הסבב) ‘hij is cirkelend’

Het persoonlijk voornaamwoord hoe betekent ‘hij’ en verwijst naar nahar (‘rivier’), dat in het Hebreeuws mannelijk is. Het Nederlandse koppelwerkwoord ‘is’ wordt in de hertaling toegevoegd: ‘hij is cirkelend’.

Het werkwoord soveev is het participium afgeleid van de stam savav (סבב) en wordt vaak vertaald als:

omringen;
omcirkelen;
rondom gaan.

Het participium beschrijft een voortgaande, rondgaande beweging. De betekenis hoeft niet in te houden dat de rivier het gebied volledig omsluit. Daarom is in de hertaling gekozen voor ‘cirkelend’, waarmee de rondgaande beweging van de rivier zichtbaar blijft.

eet kol-èrèts (את כל-ארץ) ‘heel een gebied’

Eet markeert de gehele woordgroep kol-èrèts ha-Chawiela als het bepaalde lijdend voorwerp van ha’soveev. Eet zelf wordt niet vertaald. De bepaaldheid van de woordgroep wordt mede zichtbaar door de hee vóór Chawiela.

Kol-èrèts kan worden vertaald als ‘een heel gebied’ of ‘heel een gebied’, maar beide formuleringen leggen een ander accent.

‘Een heel gebied’ betekent: een gebied in zijn geheel, het volledige gebied.

‘Heel een gebied’ legt meer nadruk op de omvang: een geheel gebied. Deze formulering blijft bovendien dichter bij de Hebreeuwse woordvolgorde en benadert hier het beste de betekenis.

ha’chawiela (החוילה) ‘de Chawiela’

Ha-Chawiela valt op door de hee, het bepalend lidwoord ‘de’, vóór Chawiela. In de hertaling blijft Chawiela als naam behouden en wordt ook het lidwoord zichtbaar gemaakt: ‘de Chawiela’.

asjèr-sjam ha’zahav (אשר-שם הזהב) ‘omdat daar het goud is’

Asjèr heeft een breed betekenisveld en kan, afhankelijk van de constructie, onder meer worden weergegeven met ‘die’, ‘dat’, ‘waar’ en ook ‘omdat’. Sjam betekent ‘daar’.

Asjèr-sjam is door de maqqef, een verbindingsstreepje, met elkaar verbonden. Daardoor worden beide woorden bij het voorlezen nauw met elkaar verbonden uitgesproken. De combinatie wordt gewoonlijk als een plaatsaanduiding opgevat en vertaald met ‘waar’: ‘waar het goud is’.

Omdat asjèr echter ook een verklarende betekenis kan hebben, laat de formulering een andere lezing toe: ‘omdat daar het goud is’. Daarbij blijft sjam als ‘daar’ afzonderlijk herkenbaar en krijgt asjèr de betekenis ‘omdat’.

In de hertaling is voor deze mogelijkheid gekozen. De vermelding van het goud wordt daardoor niet alleen een aanduiding van de plaats, maar kan ook worden gelezen als een verklaring voor het voorafgaande: ‘de Chawiela, omdat daar het goud is’.

Zie de andere delen van deze serie Hertaling van het Scheppingsverhaal in Bereshiet:

cover: fragment schilderij met Torarol door Marc Chagall, foto Bloom

Pisjon verschijnt als een rivier door een streek van overvloed

Genesis/ Bereshiet 2:11

Vind ik leuk:

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie Reactie annuleren

Vromen en afvalligen tesamen: het Kol Nidrei van de ‘teruggekeerde jood’ Arnold Schönberg

Zonsverduistering: exact voorspeld, toch onverklaard

Damp stijgt op, water in beweging

‘‘De lessen met meneer Caneel hebben mij voorgoed veranderd’

Chacham Tsvi, de wereldberoemde Amsterdamse opperrabbijn

Soorten zeeën, soorten leven

Vermist: Jom Kipoer

Machzor uit de dertiende eeuw gered à la Agatha Christie

Corona, Oorlog… en Tora

Het antwoord op Theo Brand: volgend jaar in Jeruzalem

Vind ik leuk:

Gerelateerde berichten

Vind ik leuk:

Vind ik leuk:

Vind ik leuk:

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie Reactie annuleren