20 oktober 2026
  • tekening van vrouw met gele trui aan die haar handen voor haar hoofd slaat, met kringeltjes om haar hoofd; tegen blauwe achtergrond
    non-fictie en biografieën

    Sociaal psychiater Daniël van Dijk kijkt terug op zijn werk met uiterst verwarde mensen

    “Bloed druipt van de schaar waarmee Geertje juist haar kwelgeest, haar buurvrouw, heeft neergestoken. Even later sirenes en politie. Geertje wordt gearresteerd.”  Bij de rechtszitting zegt ze: “Meeuwen waarschuwden mij dat de buurvrouw mij wilde vergiftigen… het was zelfverdediging.” Een forensisch psychiater licht toe dat Geertje die stemmen als realiteit ... [Lees verder]
  • schilderij met hebreeuwse letters op opengeslagen Tora - fragment uit werk van Marc Chagall
    Lernen

    Opgenomen in het leven van Gan Eedèn

    Klassieke vertalingDe Eeuwige God nam de mens en plaatste hem in Gan Eedèn, om te bewerken en te bewaken. HertalingJHWH Elohiem nam de mens en leidde hem in Gan Eedèn, om te bewerken en om te bewaken De mens wordt geleid JHWH Elohiem neemt de mens mee. De mens volgt, ... [Lees verder]
  • Muziek

    Daniël Belinfante herontdekt als componist

    “Het is aanlokkelijk om je voor te stellen hoe de muziek zich had ontwikkeld als ze waren blijven leven. Ze waren zo vrij, zo bevlogen, zulke gepassioneerde musici en componisten.” In muziekcentrum Splendor, midden in de oude Jodenbuurt van Amsterdam, vond maandag 5 oktober jl. een pianorecital plaats met muziek ... [Lees verder]
  • Nieuws

    Besa: de ziel van de Albanese identiteit 

    Tot de jaren negentig was Albanië een arm en voor de buitenwereld onbekend land, op het kruispunt van Europa en het Midden-Oosten.  Uniek als Europees land met een islamitische meerderheid, maar tegelijkertijd ook als het land dat, onder het communisme, religie compleet bij wet verbood. Tegenwoordig kennen we Albanië als ... [Lees verder]
  • non-fictie en biografieën

    De rechtszaak die de Sefardische elite deed beven

    Over parnassiem die zich rechters waanden, een hardnekkige koopman en de grenzen van de macht in het Amsterdam van de zeventiende eeuw. In het Amsterdam van de zeventiende eeuw had de Portugese gemeente haar zaken uitstekend georganiseerd. Er waren rabbijnen, een armenkas, een begraafplaats en een bestuur dat zich met ... [Lees verder]

Opinie

Met knikkende knieën naar NAZA

Opinie

Al dagen voor de Nederlandse première van NAZA was ik bezig met de vraag of ik deze documentaire wel wilde zien.  In mijn hoofd zag ik bioscooppubliek met Palestijnse vlaggen. Was ik bang voor het zoveelste eenzijdige discours, waar 7 oktober er niet meer toe doet. Ik zag geschreeuw voor me tijdens en na de voorstelling en protesten (met geweld). En wat als de inhoud van de film heel schokkend en naar zou zijn? Wat … [Lees verder]

Wat past bij Nederland?

Opinie

Ter gelegenheid van Dierendag vond staatssecretaris Silvio Erkens dat hij de dieren een cadeautje moest geven. In een televisie-uitzending pleitte hij ervoor het taboe op een verbod op koosjere slacht te doorbreken. Onbedwelmd ritueel slachten hoort volgens hem niet in Nederland thuis. Dat is een stevige uitspraak. Daarom is het misschien goed om eerst de geschiedenis erbij te pakken. Want wie zegt dat iets ‘niet in Nederland thuishoort’, zou zich ook moeten afvragen hoelang het … [Lees verder]

groot bord met October 7Th met foto's van gegijzelden op plein

Drie jaar na 7 oktober: de blijvende littekens

Herdenken

Drie jaar geleden begon Simchat Tora voor mij zoals ieder ander jaar. Zoals gebruikelijk ging ik al vroeg in de ochtend naar sjoel. Het hoogtepunt van vreugde na de Hoge Feestdagen en Soekot: een lange dienst, inclusief zeven hakafot: de vreugdedansen met de Torarollen. Mijn vrouw zou later met de kids volgen. Zoals in veel wijken in Jeruzalem was onze sjoel gevestigd in een lokaal van een school. Het lokaal was tegelijkertijd de mamad van … [Lees verder]

bovenzijde rond raam met de hebreeuwse letters jod heh wav heh

Politiek hoort niet bij een Kol Nidre-dienst

Opinie

Ik ben er klaar mee. Vorige week woonde ik de Kol Nidre-dienst bij in het kleine universiteitsstadje aan de oostkust van de VS, waar ik woon met mijn Israëlische man. Het was een dienst van onze lokale joodse gemeenschap samen met de studentenvereniging Hillel. Midden in de Kol Nidre-dienst, op een feestdag die bedoeld is voor spirituele bezinning, nederigheid en vergeving, nam de rabbijn van Hillel het woord voor een politieke toespraak van twintig minuten. … [Lees verder]

Heidenau, een Duits stadje, weigert struikelstenen: teken aan de wand? 

Opinie

Alle internationale media van televisie, kranten tot sociale media berichten er de laatste week over: Heidenau, een klein Oost-Duits stadje van 16.000 inwoners bij de grens met Tsjechië. Dit stadje besloot dat het leggen van struikelstenen op de openbare weg niet langer is toegestaan. Er zijn er zeven aangevraagd, waarvan er al vijf liggen. Het initiatief van het verbod komt van de officieel als rechts-radicale partij bestempelde AfD (Alternative für Deutschland), samen met de christelijk-democratische … [Lees verder]

Nieuws

Nieuws

Besa: de ziel van de Albanese identiteit 

Tot de jaren negentig was Albanië een arm en voor de buitenwereld onbekend land, op het kruispunt van Europa en het Midden-Oosten.  Uniek als Europees land met een islamitische meerderheid, maar tegelijkertijd ook als het land dat, onder het communisme, religie compleet bij wet verbood. Tegenwoordig kennen we Albanië als een snel opkomende vakantiebestemming, waar toeristen kunnen genieten van parelwitte stranden en adembenemende bergen tegen relatief schappelijke prijzen.  Albanië als land wordt dus vooral gekenmerkt … [Lees verder]

Nieuws

Bubales, poppentheater voor volwassenen

Ooit droomde ik ervan om poppenspeelster te worden. Toen ik 19 was, heb ik min of meer toevallig, tweeëneenhalve maand gewerkt bij het Tasmanian Puppet Theatre in Hobart, Australië. Ik hielp mee met het maken van handpoppen voor een nieuwe voorstelling. Tijdens de wekelijkse open dagen ontvingen we bezoekers met een marionet of handpop. Ik wist al dat ik goed was in het vertellen van verhalen aan kinderen, maar daar ervoer ik hoe bijzonder het is … [Lees verder]

portret Gilad Perze bij de rubriek Israel Stemt
Israël div

Israëlische peilingen bewegen nauwelijks. Wat doet de zwevende kiezer?  

Nog ruim een week voordat bekend is wie Israël de komende vier jaar gaat besturen. Zullen er verschuivingen optreden of blijft alles bij hetzelfde? Alleen als er de komende dagen meer beweging komt in de peilingen dan in de afgelopen drie jaar, kunnen er verrassingen komen. Ik weet het; peilingen zijn palingen, maar het is nou eenmaal de enige graadmeter die wij journalisten hebben.  Welkom bij mijn wekelijkse column over de Israëlische verkiezingen van 27 … [Lees verder]

Kunst & Cultuur

Daniël Belinfante herontdekt als componist

Muziek

“Het is aanlokkelijk om je voor te stellen hoe de muziek zich had ontwikkeld als ze waren blijven leven. Ze waren zo vrij, zo bevlogen, zulke gepassioneerde musici en componisten.” In muziekcentrum Splendor, midden in de oude Jodenbuurt van Amsterdam, vond maandag 5 oktober jl. een pianorecital plaats met muziek van de ‘vergeten’ componist Daniël Belinfante. Belinfante werd in 1893 in Amsterdam geboren in een muzikaal gezin. Hij studeerde viool en piano, vermoedelijk bij zijn … [Lees verder]

Safe Room van Dara Bazelet, voor wie liever geen toneel over toneel ziet

Kunst en Cultuur

Theater vind ik een tikje intimiderend. Het jargon, de aanname dat alles betekenisvol is, de theater-incrowd die lijkt neer te kijken op de rest van ons.  Ik geef het grif toe. Ik ben een oppervlakkige kunstkenner. Eens per jaar ga ik naar het ballet, voor het afgezaagde stuk waar de snobistische danswereld haar neus voor ophaalt, De Notenkraker. Ga ik vaker, zoals dit jaar naar Het Zwanenmeer, dan is het een klassieker met de te … [Lees verder]

Verzonken in contemplatie op het beroemde Jom Kipoer-schilderij van Maurycy Gottlieb

Geschiedenis

Joden bidden in de synagoge op Jom Kipoer (Grote Verzoendag) het schilderij van Maurycy Gottlieb (1856-1879) is misschien wel het beroemdste en meest gereproduceerde Joodse schilderij ooit.  Het toont een sfeervolle Joodse gebedsdienst in Oost-Europa op de heiligste dag van het Joodse jaar en verbeeldt het Europese Joodse leven van de negentiende eeuw. Gottlieb verwerkte er bovendien autobiografische elementen in. Sinds 1939 hangt dit iconische werk in het Tel Aviv Museum of Art. Geboren in … [Lees verder]

foto van Arnold Schönberg en de tekst Kol Nidrei

Vromen en afvalligen tesamen: het Kol Nidrei van de ‘teruggekeerde jood’ Arnold Schönberg 

Muziek

Arnold Schönberg emigreerde in 1933 naar de VS. In 1938 componeerde hij zijn Kol Nidrei. Ik denk dat daarin motieven uit zijn persoonlijke en maatschappelijke leven verwerkt zijn.* Over de tekst van het Kol Nidrei is veel te doen geweest, wel is bekend dat in joodse kring de uitleg luidt dat die woorden alleen betrekking hebben op de verplichtingen van iemand jegens God.  *zie ook het inleidende verhaal: Eigenzinnige en verrassende versie van Kol Nidrei … [Lees verder]

Van Verlichting naar de ‘Engel van de Geschiedenis’

Geschiedenis

Wat als de geschiedenis niet vooruitgaat, maar ons achterwaarts de toekomst in blaast?  En wat als juist de herinnering aan wat Europa heeft verwoest de enige voorwaarde is om die toekomst te kunnen denken? In het werk van Walter Benjamin komen die twee vragen samen.  Zijn ‘Engel van de Geschiedenis’ is niet simpelweg een symbool voor het verleden of voor de catastrofe. Het is een joods-messiaans beeld dat het Europese vooruitgangsgeloof op zijn kop zet: … [Lees verder]

uit alle tijden

vrouw peinzend op theaterstoel met meerder rode stoelen om haar heen

Theater Na de Dam 4 mei 2024 – vijftiende editie

Kunst en Cultuur

Theatermakers en artiesten zetten zich in om de avond van de Nationale Dodenherdenking op 4 mei van extra betekenis te voorzien. Dat doen ze al sinds 2010. Theater Na de Dam onder leiding van artistiek directeur Jaïr Stranders produceert dit jaar zes eigen voorstellingen en de televisie-uitzending Vuur van de Vrijheid samen met onder meer de NOS.  4 mei 2024 Op de avond van komende 4 mei vindt de vijftiende editie van dit indrukwekkende evenement … [Lees verder]

Ludwik Fleck en het levensreddende vaccin

Literatuur

In de aanloop naar 4 en 5 mei kunnen we ons jaarlijks tegoed doen aan een nieuwe oogst boeken over de Tweede Wereldoorlog. Het boek dat ik hier wil bespreken – Denkdwang / Hoe Ludwik Fleck de nazi’s misleidde door Pim van Gool – zou daar qua timing en onderwerp wellicht bij horen, maar ik betwijfel of dat de bedoeling was en in ieder geval overstijgt het ’t genre naar alle kanten. Centraal staat het verhaal van een kleine … [Lees verder]

De oorlogswees, de verzetsheldin en de consultant in een onwaarschijnlijke post-Shoah familiegeschiedenis 

Nieuws

Op de achttiende verjaardag van mijn vriendin was er een BBQ bij haar ouders in de tuin.  Mijn ouders waren voor het eerst uitgenodigd bij wat later mijn schoonouders zouden worden. Mijn vader werd voorgesteld aan de oma van mijn vrouw. Twee uur later zaten ze huilend hand in hand.  Wat bleek? Mijn vader, een Joodse oorlogswees, en de oma van mijn vrouw, een verzetsheldin, waren meer dan vijftig jaar na de oorlog bij elkaar … [Lees verder]

Iedereen een eigen narratief

Nieuws

Een paar weken geleden kwam ik ’s ochtends vroeg samen met Mini bij Gan Hashalom, tuin van de vrede, een openbaar speeltuintje.  Ik ontmoet er elke dag twee vrienden die ook hun honden uitlaten. We praten er gedurende tien minuten het nieuws van de dag door. Toen Mini en ik aan kwamen lopen stond een van hen verbijsterd naar de stoep voor de ingang te kijken en hij probeerde met zijn schoen iets weg te … [Lees verder]

Jaap Polak bescheiden activist

Nieuws

Het leven is de moeite waard om geleefd te worden. Ook als het ‘bonusjaren’ zijn, zoals Jacob (Jaap) Polak en zijn generatiegenoten het noemden. Onlangs overleed deze emeritushoogleraar verkeers- en vervoerseconomie en overtuigd sociaaldemocraat. Hij werd 88 jaar oud.  Rechtvaardigheid, je inzetten voor de maatschappij, dat waren rode draden in zijn leven. Maar ook vormgeven aan de naoorlogse Joodse gemeenschap. Dus als er onvoldoende mannen waren om minjan te kunnen maken, bij sjoeldiensten of lewajot … [Lees verder]

beeldmerk Parasja in blauw met gele en rode stip
Verschillende auteurs vertellen over het Tora-gedeelte dat deze week wordt gelezen en geven hun eigenzinnige interpretatie

Toren van Babel: een monumentaal, groots bouwwerk dat de eenheid van de staat moet uitdrukken

“De gehele aarde had één taal (safah echat) met dezelfde woorden (devarim achadim)” (11:1). Zo lezen we in parasja Noach.  Het was vlak na de zondvloed en iedereen sprak nog dezelfde taal; maar wat voegt de uitdrukking “dezelfde woorden” hieraan toe? Het woord davar betekent ‘woord’ maar ook ‘ding’ en verwijst dus zowel naar een woord als naar het ding dat door het woord wordt uitgedrukt. Nu kunnen mensen verschillende woorden gebruiken om dezelfde dingen te beschrijven, waarmee vaak een verschil van zienswijze naar voren komt: een bekend voorbeeld is het glas dat zowel ‘half leeg’ als ‘half vol’ is.  ... [Lees verder]

Blijf op de hoogte

Iedere vrijdagochtend een e-mail met de nieuwste artikelen van De Vrijdagavond in je mailbox ontvangen? Schrijf je hieronder in.

Nieuw op De Vrijdagavond

MbII essays

De glimlach verdween van hun gezichten

MbII-essays ‘Scheuren in de Naoorlogse Ethiek‘ in samenwerking metDe VrijdagavondThema: Israël: garantie of risico?Essay van Frits Barend Tot 7 oktober 2023 kon je in het hoogseizoen uit wel zes vluchten per dag kiezen om van Amsterdam naar Tel Aviv ... [Lees verder]