2 september 2026

Opinie

David Grossman: kracht alleen garandeert geen overwinning 

Israël div

Twintig jaar geleden, op 12 augustus 2006, kwam Uri Grossman om bij een operatie van het Israëlische leger in Zuid-Libanon. Dat gaf aanleiding om aandacht te vragen voor zijn vader David Grossman, een van mijn favoriete schrijvers.  Grossman is een uitgesproken criticus van het beleid van de Israëlische regering. Hij heeft, na lang geweigerd te hebben het woord genocide in de mond te nemen, vorig jaar zomer dat woord voor het eerst gebruikt. Zoals hij stelde: … [Lees verder]

Rabbijn Tzvi Marx: de huidige Chillul Hashem-misdaden moeten juist door religieuze Joden en rabbijnen krachtig worden veroordeeld

Opinie

Rabbinaal protest tegen het geweld van heetgebakerde jonge Joodse kolonisten tegen onschuldige Arabisch-Palestijnse boeren en bewoners op de Westelijke Jordaanoever in Israël. Als liberaal-orthodoxe rabbijn, 84 jaar oud, en al jarenlang lid van de Rabbinical Council of America (een organisatie van meer dan duizend orthodoxe rabbijnen in Noord-Amerika), protesteer ik met klem tegen en veroordeel ik het geweld dat soms zelfs tot moord leidt, dat door messiaans-gedreven jonge Joodse kolonisten wordt gepleegd tegen onschuldige Arabisch-Palestijnse … [Lees verder]

kandelaar met zes kaarjes in de kleuren geel en blauw

Bob Woodward: Jarenlang was de Israëlische regering gewaarschuwd voor haar beteugelingsbeleid ten aanzien van Hamas

Midden-Oosten

Mijn hele leven ben ik geïnteresseerd in politiek. Eerst in Nederland. Ik probeerde altijd dicht tegen de politiek aan te schuren, al wist ik goed dat ik nooit de tijd zou hebben om zelf professioneel politicus te worden. Hoewel ik inmiddels al meer dan vijf jaar in Israël woon, heb ik nog steeds contacten in de Nederlandse politiek. Die belangstelling is nooit verdwenen. Als een vlieg op de muur Ik moest daaraan denken toen ik … [Lees verder]

Tijd. Ruimte. Aandacht.

Opinie

Met de tennisrackets in de achterbak reed ik over de Amstelveenseweg. Vlak voor de oprit naar de A10 rijd ik op de tweede baan rechts zodat ik rechtdoor kan richting Amstelveen. Nog geen vijftig meter voor het viaduct blijken die twee rijbanen afgesloten en wijst een verlichte pijl de oprit op. Ik schrik me rot. Er is geen andere optie. De auto’s voor me maken de bocht al richting oprit. Ik weet dat ik de … [Lees verder]

schilderij met links opengeslagen Torarol en rechts Jezus die dew rol vasthoudt, schilderij van Marc Chagall

‘Joods-christelijke traditie’ een onbruikbare term?

Opinie

Het begrip ‘Joods-christelijke traditie’ is in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog met oprecht goede bedoelingen omkranst. Het staat voor veelsoortige ontmoetingen tussen Joden en christenen, vooral in zogeheten ‘leerhuizen’, in een poging elkaar na eeuwen Jodenvervolging en discriminatie beter te leren kennen. Daarbij ging (en gaat) het vooral om de kennismaking met de door christenen vergeten Joodse wortels van het christendom en om het zoeken naar wat de beide tradities gemeenschappelijk hebben. Er is … [Lees verder]

Nieuws

donkere achtergrond met letters chwitz die worden gestanst
Nieuws

32 + 32 en een warm bad in de Frans Halsstraat

Het begon met een klein berichtje in de krant. Zo’n bericht waar je normaal gesproken overheen leest. In de Frans Halsstraat in Amsterdam zou een Stolperstein worden gelegd voor ene Benjamin Wagenhuis. Wagenhuis… Ik zocht hem op. Benjamin bleek een broer van mijn opa. Mijn lieve opa Levie, de man naar wie ik ben genoemd. Voor mij was hij bijna een grote broer. Hij hield van mij en ik van hem. Maar hij sprak nauwelijks. … [Lees verder]

Nieuws

Het systeem Netanyahu, boekbespreking

Op 27 oktober kiest Israël een nieuw parlement en daarmee eindigt de zesde coalitie onder leiding van Benjamin Netanyahu, die al dertig jaar het gezicht van de Israëlische politiek is. Van de 37 regeringen die Israël in zijn 78-jarige bestaan had, is dit wel de coalitie die de volle vier jaar vervolmaakte.  Gekenmerkt door massale protesten tegen de hervorming van het rechtssysteem, 7 oktober, de aanhoudende Gaza-oorlog en de discussie over dienstplicht voor charediem (ultraorthodoxe … [Lees verder]

zwart veld met klein tweemaal de eclips van augustus 2026
Nieuws

Zonsverduistering: exact voorspeld, toch onverklaard

Er circuleert een anekdote over de Chafetz Chaim, een van de belangrijkste rabbijnen uit het begin van de twintigste eeuw.  Hij leefde van 1838 tot 1933 en woonde het grootste deel van zijn leven in Radin, tegenwoordig Belarus, vlakbij de grens met Litouwen. Hij is vooral bekend onder de naam van zijn boek over lasjon hara (kwaadspreken), maar zijn andere belangrijke werk is de Misjna Beroera, een van de gezaghebbendste verklaringen op de Sjoelchan Aroech, … [Lees verder]

Kunst & Cultuur

Schilder feestelijke schouwburg- en circustaferelen Martin Monnickendam bezweek aan een longontsteking vlak voor zijn arrestatie door de nazi’s

Kunst en Cultuur

De uiterst getalenteerde Martin Monnickendam (1874-1943), zoon van een joodse vader en een niet-joodse moeder, werd als zestienjarige toegelaten tot de Rijksakademie.  Tot zijn onuitsprekelijke frustratie won hij de prestigieuze Prix de Rome pas bij zijn derde deelname, in 1913. Dat stond zijn doorbraak in Amsterdam in 1907 en Parijs in 1908 niet in de weg. Hij groeide uit tot een ‘machtig colorist’, gedreven door het verlangen om ‘stemmingskunst’ te maken. Een ‘geniaal aangelegde’ kunstenaar, … [Lees verder]

Het Dwalende Jeruzalem ofwel: Ideeën die nog in de lucht hangen

Kunst en Cultuur

Al lange tijd ben ik gefascineerd door de joodse opvatting van het ‘Jeruzalem van boven’ en het ‘Jeruzalem van beneden’. Het hemelse, volmaakte Jeruzalem tegenover de onvolmaakte aardse stad. Binnen dit kader wil ik enkele beelden analyseren van een zwevend huis in de lucht als een symbool van omgekeerd lezen.  Jonathan Swift Gulliver’s Travels Eerst Jonathan Swifts Gulliver’s Travels uit 1726. Swift is een Anglo-Ierse, christelijke geestelijke en deken van de Sint-Patricks kathedraal. Hij bedacht … [Lees verder]

rijk gekleurde museumzaal Henriette Polak museum, Zutphen

Leo Samama: Thuis stond een Chanoekaboom, maar het moderne humanisme is geen joodse zaak

Geschiedenis

In de jaren zestig waren wij als kinderen benieuwd of we bij een kerkgenootschap waren aangesloten zoals heel wat vriendjes en vriendinnetjes.  Het antwoord was duidelijk: nee. Maar als jullie dat zouden willen, gaan jullie zelf maar op onderzoek uit en uitvinden wat bij jullie past. Zo leerden we al vroeg zelfstandig na te denken over dergelijke zaken. Dit is geheel in lijn met de filosofische ideeën van onze grootvader Leo Polak: autonoom nadenken, dat … [Lees verder]

Biënnale 2026: Een zwevende synagoge boven Venetië

Kunst en Cultuur

De 61e Biënnale van Venetië staat dit jaar niet alleen in het teken van kunst, maar evenzeer van politieke frictie. Al maanden vóór de opening laaiden discussies op over de deelname van Israël, vergezeld van boycotoproepen en acties van de Art Not Genocide Alliance (ANGA). Ook de aanwezigheid van Russische kunstenaars bleef niet zonder gevolgen: in mei 2026 trad de centrale jury af na onenigheid over zowel de prijsuitreiking als de betrokkenheid van Israël en … [Lees verder]

springende teckel tegen achtergrond van sefardisch aandoende ornamenten

Het geheime conservatorium van de Jodenbreestraat – deel II

Muziek

“Ze zegt dat je volgende week vooral het geluid hard moet zetten.” Op dit spannende moment lieten we je vorige week achter.   We beloofden een video waarin Bar Vingerling op het terras van Tony’s Coffee enkele karakteristieke Portugese melodieën a capella voordraagt.*  Maar Bar kwam met een beter idee. Hij wil die opname samen met David Nunes Nabarro maken, zodat niet alleen de muziek, maar ook het verhaal achter deze eeuwenoude Portugese traditie verteld … [Lees verder]

uit alle tijden

Jom Ha'Sjoa herdenking Hollandsche Schouwburg

Jom Hasjo’a – de vele herdenkingen vertellen een eigen verhaal. Op naar één datum

Nieuws

Mijn ouders hadden geen behoefte aan een dag om hen te herinneren aan de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. De herinnering aan de kampen was nooit ver weg, samen met de beelden van de gezichten van de vele familieleden die tijdens de oorlog waren vermoord: ouders, zusters, broers, neven en nichten. Voor hen was iedere dag een dag van herinnering. Als het mogelijk was om één dag van vergeten in het jaar te kunnen hebben, … [Lees verder]

Salomon Bouman, illustratie Françoise Nick

Is het politieke leven van premier Benjamin Netanyahu in gevaar? 

Midden-Oosten

‘Ja’, zei woensdag Sjahar Eilon, oud-hoofd van de Israelische politie. Ook vanuit de Shin-Beth, de binnenlandse veiligheidsdienst, klinken deze geluiden. Ze zijn gebaseerd op steeds heftiger wordende anti-Netanyahu demonstraties. Het zijn niet alleen de ouders van familieleden en vrienden van 130 nog levende en dode gijzelaars die hun emoties niet meer kunnen beheersen. Ook Israëli’s die voor 7 oktober protesteerden tegen de poging van Netanyahu het Hooggerechtshof te ontkrachten, sluiten zich bij de demonstraties aan. … [Lees verder]

illustratie Vrijdenkers van Françoise Nick

Wat nu typisch joods is, was toen katholieke adel

Nieuws

Zijn het vooral begaafde vrouwen voor wie de opgelegde zorgende rol knelt? Vrouwen in gesloten gemeenschappen die zien dat hun tijdgenoten wel hun vleugels uitslaan in de samenleving als geheel? Of hebben wij het vooral over al die slimmerikken en hooggevoelige types die worstelen met die onwrikbare waarheden en een stijle hiërarchie? Zij die ‘van nature’ nieuwsgierig zijn en maar vragen blijven stellen? Die bij elke gelegenheid om de hoek kijken?  De charedi* in Nederland, dat … [Lees verder]

Salomon Bouman, illustratie Françoise Nick

Biden: Israël komt alleen te staan op het wereldtoneel

Midden-Oosten

Er zijn zeer extremistische religieuze en ook seculaire Israëli’s die dromen van wederopbouw van de nederzettingen in Gaza die in 2005 op last van premier Ariël Sharon werden ontruimd. Een van hen is de minister van nationale veiligheid Itamar ben Gvir die deze droom hardop droomt en geen Palestijnen meer in Gaza wil zien. Voorverkiezingen in Michigan Het viel me op dat de Amerikaanse president Joe Biden Ben Gvir deze week bij naam noemde toen … [Lees verder]

beeldmerk in rood Vrijdag Voorag met belettering in paars

Rondscharrelen in erfgoed

Nieuws

Wat gebeurt er als een synagoge in een museum terecht komt? Verscheept dan wel nagebouwd, het wordt een object waar we anders naar kijken dan als we een sjoel binnengaan om er een dienst bij te wonen. Tenzij die synagoge uitnodigt om wel degelijk te worden gebruikt als een beit knesset en beit tefilla, een plaats van samenkomst en gebed. Dat gebeurt in Amsterdam en Groningen (waar de Snoge en de Grote Synagoge zelf musea … [Lees verder]

beeldmerk Parasja in blauw met gele en rode stip
Verschillende auteurs vertellen over het Tora-gedeelte dat deze week wordt gelezen en geven hun eigenzinnige interpretatie

Eloel, de periode in aanloop naar Rosj Hasjana, een tijd van Tesjoewa

De eerste passage van parasjat Kie Tavo vertelt over de mitswa van het brengen van de Bikoeriem, de eerste vruchten van het land naar het Bet Hamikdasj (de tempel).  Het is een mitswa die specifiek is verbonden aan Israël en die gepaard ging met een specifieke ceremonie waarbij een voorgeschreven tekst moest worden gezegd. Tegen de priester zeg je dat je bent gekomen om te erkennen dat je naar het land bent gekomen dat God je heeft beloofd. Hij neemt het mandje met vruchten aan, waarna je ten overstaan van God vertelt hoe je voorvaderen naar Egypte kwamen en hoe ... [Lees verder]

Blijf op de hoogte

Iedere vrijdagochtend een e-mail met de nieuwste artikelen van De Vrijdagavond in je mailbox ontvangen? Schrijf je hieronder in.

Nieuw op De Vrijdagavond