21 juli 2026
  • schilderij met hebreeuwse letters op opengeslagen Tora - fragment uit werk van Marc Chagall
    Lernen

    Voltooiing en loslaten

    Genesis/ Bereshiet  2:2 Klassieke vertaling: God voltooide op de zevende dag zijn werk dat hij gedaan had, en hij rustte op de zevende dag van al zijn werk dat hij had gedaan. Hertaling Elohiem voltooide in de zevende scheppingsfase zijn werk dat hij had gedaan; en hij staakte in de ... [Lees verder]
  • Verhalen

    Chaja Rubinstein, Joodse rouge en nepwimpers

    Mascara, lippenstift, blush: make-up blijft vrouwen (en genderfluïde mannen) interesseren.  Joodse ondernemers hebben veel bijgedragen aan de ontwikkeling van make-up. Joodse activisten stelden de keerzijden van de industrie aan de kaak. En hoe zit het eigenlijk met make-up op sjabbat en Jom Tov?   Een van de eerste Joodse pioniers op ... [Lees verder]
  • tegen gele achtergrond de elfjarige Julian met smaakparels, screenshot uit video
    Verhalen

    Elfjarige zakenman verwelkomt angel investor 

    Sommige ontmoetingen vergeet je niet snel. Deze vond plaats op het zonnige terras van De Roos, P.C. Hooftstraat 183, pal bij een zij-ingang van het Vondelpark.  Ooit was dit een uitvaartcentrum, tegenwoordig een stijlvolle yogastudio annex brasserie waar de Amsterdamse bon chic, bon genre (kortweg BCBG) elkaar ontmoet voor bijzondere koffies en ... [Lees verder]

Opinie

kandelaar met zes kaarjes in de kleuren geel en blauw

Bob Woodward: Jarenlang was de Israëlische regering gewaarschuwd voor haar beteugelingsbeleid ten aanzien van Hamas

Midden-Oosten

Mijn hele leven ben ik geïnteresseerd in politiek. Eerst in Nederland. Ik probeerde altijd dicht tegen de politiek aan te schuren, al wist ik goed dat ik nooit de tijd zou hebben om zelf professioneel politicus te worden. Hoewel ik inmiddels al meer dan vijf jaar in Israël woon, heb ik nog steeds contacten in de Nederlandse politiek. Die belangstelling is nooit verdwenen. Als een vlieg op de muur Ik moest daaraan denken toen ik … [Lees verder]

Tijd. Ruimte. Aandacht.

Opinie

Met de tennisrackets in de achterbak reed ik over de Amstelveenseweg. Vlak voor de oprit naar de A10 rijd ik op de tweede baan rechts zodat ik rechtdoor kan richting Amstelveen. Nog geen vijftig meter voor het viaduct blijken die twee rijbanen afgesloten en wijst een verlichte pijl de oprit op. Ik schrik me rot. Er is geen andere optie. De auto’s voor me maken de bocht al richting oprit. Ik weet dat ik de … [Lees verder]

schilderij met links opengeslagen Torarol en rechts Jezus die dew rol vasthoudt, schilderij van Marc Chagall

‘Joods-christelijke traditie’ een onbruikbare term?

Opinie

Het begrip ‘Joods-christelijke traditie’ is in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog met oprecht goede bedoelingen omkranst. Het staat voor veelsoortige ontmoetingen tussen Joden en christenen, vooral in zogeheten ‘leerhuizen’, in een poging elkaar na eeuwen Jodenvervolging en discriminatie beter te leren kennen. Daarbij ging (en gaat) het vooral om de kennismaking met de door christenen vergeten Joodse wortels van het christendom en om het zoeken naar wat de beide tradities gemeenschappelijk hebben. Er is … [Lees verder]

portret Bloeme Evers

Bloeme Evers, Gedreven Joods (2) Een drieluik over Bloeme Evers-Emden

Herdenken

Bloeme Evers heeft Amsterdam zien veranderen, zoals ook haar eigen leven drastisch zou veranderen. De tragische dood van zoon Sem werd naast haar eigen oorlogservaringen een tweede rode draad in haar leven. Zoon Raph zegt daarover in Bloeme’s raadsel (documentaire van Erga Netz, uitgezonden op 14 december 2017, anderhalf jaar na haar overlijden): het overlijden van Sem was een trigger waardoor ze eindelijk het rouwproces over de Tweede Wereldoorlog kon beginnen. Na de oorlog moest iedereen … [Lees verder]

Zijn ‘de Joden’ nog steeds de zondebok of zijn ze de ‘bad guys’ geworden? 

Opinie

Al heel jong keken wij naar cowboy- en Indianenfilms. Toen al wist ik dat we gemanipuleerd werden door te moeten denken dat er altijd ‘bad guys’ waren. In dit geval de Indianen.  Dit bleef een terugkerend thema in de Amerikaanse politiek: altijd waren er bad guys. In de jaren vijftig had je de commies (communisten) met de beruchte verhoren en rechtszaken onder senator Joe McCarthy. Later had je president Bush met zijn ‘As van het Kwaad’ … [Lees verder]

Nieuws

tekening van tempel in vuur
Nieuws

Rouwen om een verwoeste stad of om sinat chinam: ongegronde haat tussen Joden onderling

We zitten midden in de Negen Dagen, de periode die uitmondt in Tisja be’Av. Dit jaar begint de vastendag woensdagavond en eindigt hij donderdagavond. In Israël is dat rond kwart voor acht ’s avonds. In Nederland, dat veel noordelijker ligt, kunnen mensen pas rond kwart voor elf weer aan tafel. Verwoesting Eerste en Tweede Tempel Op Tisja be’Av herdenken we de verwoesting van zowel de Eerste als de Tweede Tempel en de val van Jeruzalem, … [Lees verder]

Beeldende kunst en fotografie

Achter de monumentale muren van de Snoge wordt nog dagelijks gebeden 

“Bestaat hier eigenlijk nog wel een Joodse gemeenschap?” Het is een vraag die ik de afgelopen jaren verrassend vaak heb gehoord van bezoekers aan de Portugese Synagoge in Amsterdam. Mensen komen voor het monument, voor de geschiedenis, voor de beroemde kaarsenkronen en het zand op de vloer. Telkens weer merk ik hun verbazing wanneer ik vertel dat de Snoge niet alleen een gebouw uit de zeventiende eeuw is, maar ook een levende gemeenschap waar nog … [Lees verder]

Blauwe tekst in het Hebreeuws
Herdenken

Wat er mis ging in het fameuze toeristenstadje aan de Geul

Over ‘Toen het toch gebeurde’ van Gabriel Smeets ‘Toen het toch gebeurde’ ging het inderdaad gruwelijk mis. Want meer dan de helft van de toch al zo kleine joodse gemeenschap van het Zuid-Limburgse Valkenburg overleefde niet de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog.  Van de 72 leden die de Kille in 1941 telde, zijn er veertig weggevoerd naar de vernietigingskampen. Hun namen staan op de herdenkingsplaat voor joodse oorlogsslachtoffers in Valkenburg. Maar wat er indertijd precies … [Lees verder]

Kunst & Cultuur

springende teckel tegen achtergrond van sefardisch aandoende ornamenten

Het geheime conservatorium van de Jodenbreestraat – deel II

Muziek

“Ze zegt dat je volgende week vooral het geluid hard moet zetten.” Op dit spannende moment lieten we je vorige week achter.   We beloofden een video waarin Bar Vingerling op het terras van Tony’s Coffee enkele karakteristieke Portugese melodieën a capella voordraagt.*  Maar Bar kwam met een beter idee. Hij wil die opname samen met David Nunes Nabarro maken, zodat niet alleen de muziek, maar ook het verhaal achter deze eeuwenoude Portugese traditie verteld … [Lees verder]

Etty Hillesum in spijkerbroek op omafiets, maar de oorlog dreigt met zwartgeüniformeerde gestalten 

Geschiedenis

Aanstaande zaterdagavond laat, uitgaande sjabbat, is alweer het vierde deel te zien van de serie ‘Etty’ op NPO2.  In de vorige afleveringen maakten we kennis met hoofdpersoon Etty Hillesum, schrijver Klaas Smelik (mijn vader) en psychochiroloog Julius Spier. Daarnaast zagen we de fictieve vriendin Lizzie (een combinatie van Etty’s hartsvriendinnen Liesl Levie en Leonie Snatager) en huisbaas/minnaar Pa Han.  Daarmee zijn de kaarten geschud en vragen we ons af: hoe gaat het nu aflopen tussen … [Lees verder]

Musici in 17de eeuwse kleding

Zoals een golf deel uitmaakt van de zee: Lilly bezoekt familie

Kunst en Cultuur

Lilly liep een tijdje zwijgend naast mij na het verlaten van het Amsterdamse Bostheater. Dat gebeurt zelden. Normaal gesproken heeft zij na een voorstelling onmiddellijk een oordeel klaar. Over het decor. Over de muziek. Over de acteurs. Over de kwaliteit van de catering. Vooral over de kwaliteit van de catering. Nu bleef het opvallend stil. Pas bij de parkeerplaats keek ze omhoog. “Levie?”“Ja?” “Volgens mij heb ik vanavond heel veel over onze zwager Spinoza gehoord, … [Lees verder]

springende teckel tegen achtergrond van sefardisch aandoende ornamenten

STOP! Lilly ontdekt familiecrisis tussen de broer van Rebecca d’Espinosa en Samuel de Casseres …

Kijk- en Luistertips

“Levie, waarom hoor ik dit nú pas?” “Wat bedoel je, Lilly?” “Dat er een musical over de zwager van onze familie speelt en niemand mij heeft uitgenodigd!”Ik kijk haar aan. “Welke zwager?” Lilly zucht diep, zoals alleen een ruwharige teckel met sefardische ambities dat kan. “Baruch Spinoza natuurlijk. De broer van Rebecca d’Espinosa. En Rebecca trouwde volgens onze familielegende met Samuel de Casseres. Dat maakt Spinoza zo ongeveer de zwager van de hele misjpoge. Ik … [Lees verder]

logo Wallet en Van Weezel met twee portretten

Bart Wallet: Normalisering van radicalen en het ontbreken van een grondwet maakt het ideologische proces over de ziel van het land zo intens

Israël div

“Itamar Ben-Gvir zit aan Netanyahoe’s kant van het spectrum. Zij delen een aantal grondideeën over de staat Israël en de toekomst daarvan.” Aldus hoogleraar Joodse Studies Bart Wallet in de recente aflevering, nummer 72 alweer, van de boeiende podcastserie Wallet&van Weezel. “Een deel van het Israëlische electoraat gaat hiervoor. Veel meer dan voor de andere radicaal in de regering, Bezalel Smotrich.” “Daarom”, zo denkt Wallet, “zal Netanyahoe Ben-Gvir nodig hebben als hij na de verkiezingen weer … [Lees verder]

uit alle tijden

Plum-Village

Lotusbloem groeit uit de modder, vader van Mindfulness overleden

Nieuws

“Ben Zoma zegt: Wie is wijs? Hij die leert van elk mens”  (Misjna, Pirké Avot, Spreuken der Vaderen) Een kind dat vroom wordt Op Sjabbat 22 januari stierf op 95-jarige leeftijd een uitzonderlijke boeddhistische monnik.Thich Nhat Hanh werd in Vietnam geboren in 1926. Als hij voor de eerste keer als kind een afbeelding van de verlichte Boeddha ziet, weet hij dat hij déze staat van volkomen concentratie, innerlijke vrede en compassie wil bereiken.Zijn ouders zijn … [Lees verder]

Salomon Bouman, illustratie Françoise Nick

Stappen op weg naar een nieuwe rangschikking in het Midden-Oosten

Midden-Oosten

Dit is een unieke historische ontwikkeling, al drieëndertig weken demonstreren honderdduizenden Israeli tegen het ondermijnen van de rechtsstaat door premier Benjamin Netanyahu’s ‘meest extremistische regering ooit’, naar het oordeel van de Amerikaanse president Joe Biden. Ontwrichtend effect op het leger Deze massale uitbarsting van woede en bezorgdheid over de potentiële vervanging van de door het Hooggerechtshof gecontroleerde democratie in een dictatuur heeft een ontwrichtend effect op alle onderdelen van Tsahal, het leger. Reservisten, piloten en … [Lees verder]

interieur Groninger synagoge

Synagoge Groningen, een nieuw joods museum in Nederland

Nieuws

Op 30 juni 1905 legde operrabbijn Eliëzer Hamburg de eerste steen voor de nieuwe synagoge in de Groninger Folkingestraat. Het gebouw, ontworpen door de architect Tjeerd Kuipers, die vooral gereformeerde kerken bouwde, is geïnspireerd op de Synagoge in de Oranienburgerstrasse in Berlijn en doet sterk denken aan de Mezquita in Cordoba, met ‘moorse’ elementen, bogen, kleur en schitterende glas-in loodramen. De joodse gemeenschap in de stad Groningen had destijds zo’n drieduizend leden. Vanaf 1906 tot … [Lees verder]

Salomon Bouman, illustratie Françoise Nick

Emotionele diepte van het Israëlisch-Palestijnse conflict bepaalt naderende verkiezingen  

Midden-Oosten

‘Ik geloof in de goedheid van de mens, maar dat gaat niet op voor het Midden-Oosten,’ aldus Yair Lapid, Israel’s interim-premier, in een vraaggesprek op 25 september jl. met dagblad Ha’aretz.  De politieke vertaling van deze opmerking is dat voor Lapid veiligheid en territoriale ambities een hogere prioriteit hebben dan een vredesregeling met de Palestijnen. Een Palestijnse staat: ja, maar dan op  harde veiligheidsvoorwaarden voor de staat Israël zoals die ook in de Oslo-akkoorden van 1993 zijn … [Lees verder]

sjana tova 5784

Vrijdag Vooraf

Nieuws

Boven mijn bureau hangt een briefje met de tekst: “Je krijgt spijt van de dingen die je niet hebt gedaan”.  Naar dat briefje kijk ik even als Aviva Pels haar Rosj Hasjana bijdrage inlevert met de titel: Mijdt Spijt! “Een Jehoede kan charote krijgen”, schrijft ze… ofwel: iemand kan op zijn keuze terugkomen of een vergissing goedmaken. “Maar spijt hoeft men niet te hebben. Dat leidt maar tot somberheid in plaats van tot aktie.” Voor … [Lees verder]

beeldmerk Parasja in blauw met gele en rode stip
Verschillende auteurs vertellen over het Tora-gedeelte dat deze week wordt gelezen en geven hun eigenzinnige interpretatie

Soms moeten we bereid zijn voor de ander opzij te gaan 

De parasjiot van deze week spelen zich af vlak voor het moment dat het Joodse volk Erets Jisraeel binnentrekt.  Maar er dreigt onrust: een deel van het Joodse volk, de stammen Re’oewen, Gad en een deel van de stam Menashe, wil geen deel aan de intocht nemen. In plaats daarvan vragen ze Moshe of ze hun erfdeel kunnen krijgen op de plek waar ze dan zijn, aan de overzijde van de Jordaan.  Dit verzoek valt niet goed bij Moshe. Hij zegt, in woorden die ook in deze dagen nog maar al te bekend klinken: “Is het denkbaar dat jullie broeders ... [Lees verder]

Blijf op de hoogte

Iedere vrijdagochtend een e-mail met de nieuwste artikelen van De Vrijdagavond in je mailbox ontvangen? Schrijf je hieronder in.

Nieuw op De Vrijdagavond