Klassieke vertaling
En de Eeuwige God vormde uit de aardbodem ieder
wildgedierte van het veld en ieder gevogelte van de hemel, en bracht
hen naar de mens om te zien hoe hij hen zou noemen; en welke naam
hij dan ook aan een levende ziel zou geven is zijn naam.
Hertaling
En JHWH Elohiem vormde uit de vruchtbare aarde iedere carnivoor, en
JHWH Elohiem bracht hem, met ieder gevogelte van de dampkring, naar
de mens om te zien wat hij hem zal noemen. Alles dat de mens hem,
een levende ziel, zal noemen: het is zijn naam.
De mens staat te midden van alles wat leeft. Toch heeft hij degene die
tegelijk tegenover hem staat en bij hem hoort, nog niet ontmoet.
Intussen heeft de vruchtbare aarde een verandering doorgemaakt.
Planten groeien, dieren leven en sterven. Wat van eerder leven
achterblijft, wordt opnieuw opgenomen in de kringloop. Zo draagt de
aarde niet alleen nieuw leven, maar ook de resten van wat heeft geleefd.
Voedsel is beschikbaar geworden, waardoor dieren zich tot carnivoren
kunnen ontwikkelen.
Uit deze vruchtbare aarde vormt JHWH Elohiem nu iedere carnivoor.
Toen JHWH Elohiem de mens vormde, was er nog sprake van stof uit de
vruchtbare aarde. Nu wordt alleen de vruchtbare aarde genoemd.
JHWH Elohiem blijft degene die vormt, maar het vormen vindt nu mede
plaats vanuit de vruchtbare aarde, waarin de processen die eerder in de
schepping zijn ontstaan inmiddels werkzaam zijn.
Maar deze dieren leven buiten het gezag van de mens. Ook de vogels,
die zich door de dampkring bewegen, bevinden zich buiten zijn
onmiddellijke bereik. De herbivoren leven onder de mens. Zij komen pas
later in het verhaal naar voren. De vissen blijven buiten deze ontmoeting;
zij kunnen niet naar de mens worden gebracht.
En daar verschijnen de carnivoren en vogels voor zijn ogen. Dieren die
zich vrij over de aarde bewegen en vogels die zich door de dampkring
verplaatsen. Wat tot dan toe op afstand leefde, komt nu naar hem toe.
JHWH Elohiem brengt hen naar de mens om te zien wat hij ieder van
hen zal noemen.
De mens ziet hoe het ene schepsel van het andere verschilt. Ieder heeft
eigen eigenschappen, een eigen wijze van leven. Wat zal hij ieder van
hen noemen?
Het gaat niet om de wijze waarop de mens een naam geeft, maar om
wat hij in ieder schepsel leest en in de naam tot uitdrukking brengt. Niet
de naamgeving zelf, maar het onderscheiden van de levende wezens
staat voorop.
De mens ontmoet immers geen verzameling namen, maar levende
wezens.
Eerst staat het leven zelf centraal, pas daarna wordt de naam
bevestigd:
Alles dat de mens hem, een levende ziel, zal noemen: het is zijn naam.
Die naam is meer dan een aanduiding. Zij blijft verbonden met wat het
schepsel eigen is, met zijn identiteit.
Door de levende wezens te onderscheiden, worden ook de verschillen
met de mens zichtbaar. Daarin tekent zich zijn eigen identiteit af. Maar
bevindt zich onder hen ook degene die hij als mens nodig heeft, die als
zijn tegenovergestelde wederhelft bij hem hoort?
Grammaticale en tekstuele analyse
Wa’jitsèr JHWH Elohiem (ויצר יהוה אלהים) ‘En JHWH Elohiem vormde’
Het werkwoord jatsar betekent ‘vormen’. In Genesis 2:7 en 2:19 wordt dezelfde
werkwoordsvorm gebruikt. JHWH Elohiem blijft daarmee degene die zelf handelt en
vormt. Er staat niet dat JHWH Elohiem iets laat vormen (hif’il) of dat iets wordt
gevormd (nif’al).
De afwijkende spelling van wa’jitsèr
Opvallend is de spelling van wa’jitsèr. De eerste stamletter van jatsar (יצר) is een jod.
Daarnaast heeft de werkwoordsvorm een jod als persoonsvoorvoegsel voor de derde
persoon mannelijk enkelvoud, hier verwijzend naar JHWH Elohiem.
In 2:7 worden beide jods geschreven, terwijl hier slechts één jod staat. Deze
spellingvariant verandert de werkwoordsvorm en de betekenis ‘vormde’ niet.
Binnen de overige verschillen tussen 2:7 en deze zin kan ook de afwijkende spelling
betekenis hebben.
Mogelijk sluit het ontbreken van één jod aan bij de veranderde omstandigheden waarin JHWH Elohiem vormt. De vruchtbare aarde en het daarin aanwezige leven kunnen nu bijdragen aan het proces. Door het aanwezige leven
ontstaat voeding en kan de carnivoor zich ontwikkelen.
min-ha’adamah kol-chajat hasadèh (מן-האדמה כל-חית השדה)
‘uit de vruchtbare aarde iedere carnivoor’
Adamah verwijst hier naar de vruchtbare aarde. Opvallend is dat, anders dan in
Genesis 2:7, afar (‘grond’ of ‘stof’) ontbreekt. De tekst beschrijft de vorming daardoor
niet als een vorming uit grond van de vruchtbare aarde, zoals in Genesis 2:7, maar
rechtstreeks vanuit de vruchtbare aarde.
Voor het eerst staat hier de aanduiding chajat hasadèh. Letterlijk: ‘leven van het
veld’, vaak vertaald als ‘wild dier van het veld’. In 1:24-25 werd chajat ha’arèts
gebruikt: ‘wild dier van het land’.
Hasadèh komt onder meer voor in beschrijvingen van bomen en planten van het
veld. Daarmee komt ook de vegetatie van de vruchtbare aarde in beeld, die deel
uitmaakt van de voedselkringloop waarin deze dieren leven.
we’eet kol-of ha’sjamajiem wa’javee
(ואת כל-עוף השמים ויבא)
‘en JHWH Elohiem bracht hem, met ieder gevogelte van de dampkring’
JHWH Elohiem is hier opnieuw als onderwerp genoemd. Daarmee wordt het gebruik
van het mannelijk persoonlijk voornaamwoord ‘hij’ voor JHWH Elohiem vermeden.
JHWH Elohiem overstijgt immers de aanduidingen ‘hij’, ‘zij’ en ‘het’.
Wa’javee is afgeleid van het werkwoord bo (,בוא ‘komen’). Het staat in de hif’il-vorm,
derde persoon mannelijk enkelvoud, met een werkwoordsvorm die zonder de
omkeer-waw als toekomende tijd kan worden weergegeven. Door de omkeer-waw
krijgt de vorm hier de betekenis van de verhalende verleden tijd.
In de hertaling is ‘en bracht’ vóór ‘met ieder gevogelte van de dampkring’ geplaatst
om de Nederlandse zin goed te laten verlopen. De Hebreeuwse woordvolgorde blijft
daarbij in de grammaticale analyse gehandhaafd.
Bij ‘bracht’ is ‘hem’ toegevoegd als terugverwijzing naar iedere carnivoor. Dit
voornaamwoord staat niet afzonderlijk in de Hebreeuwse tekst, maar sluit aan bij het
enkelvoud van ‘iedere carnivoor’ en laat de Nederlandse zin vloeiend verlopen,
zonder dat de inhoud verandert.
Het woord eet wordt meestal gelezen als aanduiding van het lijdend voorwerp, maar
kan ook ‘met’ betekenen. Omdat dit woord hier alleen bij de vogels verschijnt en niet
bij de carnivoren, is ook een lezing als ‘met’ te overwegen. In deze hertaling is voor
die mogelijkheid gekozen. Eet heeft hier dus niet de functie van
lijdendvoorwerpmarkering, maar wordt als voorzetsel ‘met’ gelezen.
Deze keuze sluit aan bij het voorgaande verloop van het scheppingsverhaal. De
vogels zijn in Genesis 1:20–21 al ontstaan.
In Genesis 2:19 wordt nu de vorming van de carnivoren uit de vruchtbare aarde beschreven. Zij worden vervolgens samen met
de reeds bestaande vogels naar de mens gebracht. Door eet hier als ‘met’ te lezen, blijft dit onderscheid zichtbaar.
Ha’sjamajiem heeft in het Hebreeuws een meervoudsvorm, maar wordt hier met het
Nederlandse enkelvoud ‘de dampkring’ weergegeven.
De aanduiding ha’sjamajiem verbindt de vogels met de dampkring als hun
leefgebied, niet als hun oorsprong. De vogels bewegen zich in de dampkring, maar
komen daar niet uit voort (zie Genesis 1:20–21). Met ‘van de dampkring’ wordt de
Hebreeuwse naamwoordverbinding weergegeven, zonder daarmee hun oorsprong
aan te duiden.
èl-ha’adam lir’ot mah-jikra-lo (אל-האדם לראות מה-יקרא-לו)
‘naar de mens om te zien wat hij hem zal noemen’’
Lir’ot (לראות) is de infinitief van ra’a (ראה), ‘zien’.
Het voorzetsel le geeft hier het doel van de handeling aan. Samen betekent lir’ot ‘om te zien’.
Het werkwoord jikra is de toekomende tijd van qara (קרא).
Het werkwoord kan, afhankelijk van de context, onder meer ‘roepen’, ‘noemen’ of
‘lezen’ betekenen. Hier betekent qara ‘noemen’. De betekenis ‘lezen’ kan echter een
verband leggen met de naamgeving: de mens leest in het schepsel wat het schepsel
eigen is en geeft daaraan uitdrukking in de naam.
De constructie qara + le komt eerder in Genesis voor (1:5, 1:8 en 1:10). In al deze
verzen wordt dezelfde grammaticale opbouw gebruikt en wordt qara…le vertaald met
‘noemen’. Opvallend is dat daarbij nergens het zelfstandig naamwoord sjeem
(‘naam’) voorkomt.
Bij de constructie qara + le ontbreekt sjeem. In 2:20 verschijnt bij dezelfde constructie
sjemot (‘namen’) in de beschrijving van de naamgeving.
Lo bestaat uit het voorzetsel le en het persoonlijk voornaamwoord ‘hem’. Afhankelijk
van de context kan le worden vertaald met ’tot’, ‘aan’ of ‘voor’. De tekst gebruikt hier
het enkelvoud, hoewel in de context meerdere dieren worden genoemd. Een
enkelvoudig voornaamwoord kan in het Hebreeuws terugverwijzen naar een
collectief. Het enkelvoud lo is hier daarom niet uitzonderlijk.
Het vragend voornaamwoord mah betekent ‘wat’. Veel vertalingen kiezen hier voor
het gebruikelijke ‘hoe’, hoewel de Hebreeuwse tekst niet eich (‘hoe’) gebruikt.
wechol asjèr jikra-lo ha’adam nèfèsj chaja (וכל אשר יקרא-לו האדם נפש חיה)
‘alles dat de mens hem, een levende ziel, zal noemen’
De constructie kol asjer betekent letterlijk ‘alles dat’ en leidt een betrekkelijke bijzin in.
De naamgeving wordt door middel van de werkwoordconstructie zelf uitgedrukt.
Daarom is in de hertaling gekozen voor: ‘alles dat de mens hem, een levende ziel,
zal noemen’. Daarbij zijn ‘de mens’ en ‘een levende ziel’ naar voren geplaatst. De
Nederlandse woordvolgorde wordt hierdoor natuurlijker en het wordt duidelijk dat
‘een levende ziel’ betrekking heeft op het schepsel.
Nefesj chaja betekent letterlijk ‘levende ziel’. Hoewel deze uitdrukking in deze
hertaling meestal met ‘schepsel’ wordt weergegeven, is hier bewust voor de letterlijke
vertaling ‘levende ziel’ gekozen. De Hebreeuwse tekst gebruikt deze uitdrukking niet
alleen als aanduiding van een dier, maar legt juist op deze plaats nadruk op het
levende wezen zelf. Daardoor lijkt de naam niet los te staan van het wezen waaraan
zij wordt gegeven, maar verbonden te zijn met wat dit levende wezen kenmerkt.
In Devariem / Deuteronomium 12:23 staat: ‘het bloed, het is de ziel’. Daarmee wordt
zichtbaar dat nefesj nauw verbonden is met het leven zelf.
Jikra wijst vooruit naar wat de mens zal noemen, terwijl hoe sjemo niet zegt: ‘het zal
zijn naam zijn’, maar: ‘het is zijn naam’. De toekomstige handeling van het noemen
wordt daarmee direct verbonden met een als vaststaand geformuleerd resultaat.
hoe sjemo (הוא שמו) ‘het is zijn naam’
Hoe betekent ‘hij’ of ‘het’. Samen met sjemo luidt de uitdrukking letterlijk: ‘het is zijn
naam’. Hier verschijnt in deze zin het zelfstandig naamwoord sjeem (‘naam’)
expliciet.
In goed Nederlands wordt dit gewoonlijk weergegeven als ‘dat is zijn naam’. In de
hertaling is de derde persoon enkelvoud gehandhaafd om zo dicht mogelijk bij de
grondtekst te blijven.
Zie de andere delen van deze serie Hertaling van het Scheppingsverhaal in Bereshiet:
De Torah opent als een filmshot na de Oerknal Genesis / Bereshiet 1:1
Daar is water Genesis / Bereshiet 1:1-10
Onheil ligt op de loer Genesis / Bereshiet 2:9
Jij bent niet buiten Elohiem Genesis / Bereshiet 1:2
Energie wacht om richting te krijgen Genesis / Bereshiet 1:3
Wanneer onderscheid orde schept Genesis / Bereshiet 1:4
Slotakkoord van jom één Genesis / Bereshiet 1:5
Elohiem richt de blik Genesis / Bereshiet 1:6
Er komt ruimte voor adem Genesis / Bereshiet 1:7
Het uitspansel dat we dampkring zijn gaan noemen Genesis / Bereshiet 1:8
Het water wijkt Genesis / Bereshiet 1:9
Het land verschijnt, het water verandert Genesis / Bereshiet 1:10
Uitnodiging aan de aarde zelf Genesis / Bereshiet 1:11
Zaad dat terugkeert naar de aarde Genesis / Bereshiet 1:12
(red.: 1:13 ontbreekt op verzoek auteur)
Letters ontbreken, inzicht ontstaat Genesis / Bereshiet 1:14
Waarneembaar licht dat de aarde bereikt Genesis / Bereshiet 1:15
De zon wordt actief Genesis / Bereshiet 1:16
Door de dampkring heen Genesis/ Bereshiet 1:17
Dag en nacht ons kompas Genesis/ Bereshiet 1:18
(red.: Genesis/ Bereshiet 1:19 ontbreekt op verzoek auteur)
Vinnen worden vleugels Genesis/ Bereshiet 1:20
Soorten zeeën, soorten leven Genesis/ Bereshiet 1:21
Elohiem zegende hen: een stille, krachtige overdracht van energie en gevoel Genesis/ Bereshiet 1:22
(red.: Genesis/ Bereshiet 1:23 ontbreekt op verzoek auteur)
Als silhouetten achter een sluier Genesis/ Bereshiet 1:24
Grond die leven draagt Genesis/ Bereshiet 1:25
Mens – een gedachte die richting krijgt Genesis/ Bereshiet 1:26
Van opdracht naar gestalte Genesis/ Bereshiet 1:27
Zegen gericht op groei, op ontplooiing Genesis/ Bereshiet 1:28
Vrucht draagt zaad en zaad draagt toekomst Genesis/ Bereshiet 1:29
Plantaardig voedsel voor al dat leeft Genesis/ Bereshiet 1:30
Scheppen en voltooien in één Genesis/ Bereshiet 1:31
Hemel en aarde zijn voltooid Genesis/ Bereshiet 2:1
Voltooiing en loslaten Genesis/ Bereshiet 2:2
Rust wordt een begin Genesis/ Bereshiet 2:3
De schepping ontwikkelt zich naar haar bestemming Genesis/ Bereshiet 2:4
Oorzaak en gevolg Genesis/ Bereshiet 2:5
Damp stijgt op, water in beweging Genesis/ Bereshiet 2:6
Van vruchtbare aarde tot schepsel Genesis/ Bereshiet 2:7
De verborgen ruimte van Gan Eedèn Genesis/ Bereshiet 2:8
(zie voor de hertaling van 2:9 Onheil ligt op de loer Genesis / Bereshiet 2:9)
Water dat blijft stromen brengt leven waar het komt Genesis / Bereshiet 2:10
Pisjon verschijnt als een rivier door een streek van overvloed Genesis / Bereshiet 2:11
Waar water en rijkdom samenkomen Genesis / Bereshiet 2:12
Beweging en vertakking zetten zich voort Genesis / Bereshiet 2:13
Vier rivieren, één oorsprong Genesis / Bereshiet 2:14
Opgenomen in het leven van Gan Eedèn Genesis / Bereshiet 2:15
Vrijheid als begin voor een optimaal leven Genesis / Bereshiet 2:16
Verlies van het eeuwige leven Genesis / Bereshiet 2:17
Uit eenheid voortgekomen Genesis / Bereshiet 2:18
cover: fragment schilderij met Torarol door Marc Chagall, foto Bloom
Beste Simon Cohen, Gaat er een gedrukte publicatie komen als het hele verhaal klaar is? Ik wacht er met spanning op!
Beste Ron Manheim. De publikatie van een boek met een hertaling van de eerste drie hoofdstukken van Bereshiet is vóór de zomer van 2027 gepland. Dus het behandelt het Scheppingsverhaal en het verblijf in Gan Eedèn. Dat is dan tot en met pasoek 3:24 waarin wordt verteld dat Gan Eedèn wordt afgeschermd door een vlammende gloed dat zich, in de vorm van een zwaard, in alle richtingen wentelt. Heel veel dank voor jouw leuke en enthousiaste reactie.