Mascara, lippenstift, blush: make-up blijft vrouwen (en genderfluïde mannen) interesseren.
Joodse ondernemers hebben veel bijgedragen aan de ontwikkeling van make-up. Joodse activisten stelden de keerzijden van de industrie aan de kaak. En hoe zit het eigenlijk met make-up op sjabbat en Jom Tov?
Een van de eerste Joodse pioniers op het gebied van make-up was Helena Rubinstein.
Ze werd in 1870 in Krakau geboren als Chaja Rubinstein, een nakomeling van de prominente rabbijn Meir Katzenellenbogen, die menig beroemdheid voortbracht.
Om aan een door haar ouders voorgestelde huwelijkskandidaat te ontkomen en haar onafhankelijkheid te bewaren, vertrok ze naar Australië. Platzak en met weinig Engels tot haar beschikking, toonde Rubinstein zich een echte commerçante: ze vond al snel dames die geïnteresseerd waren in de crèmepjes in haar koffer.
Ze maakte haar eigen crèmes waarbij lanoline-olie, afkomstig uit schapenwol, een essentieel ingrediënt was.
Wetenschappelijke inzichten
Dat haar oom in een regio in Australië werkte waar veel schapen leefden, kwam daarbij goed uit. Rubinstein omringde zich graag met kunstenaars en wetenschappers. Haar merk wordt gekenmerkt door het gebruik van wetenschappelijke inzichten die ten grondslag liggen aan de producten.
De industrie voor specifieke luxe make-up ofwel niche beauty, is de afgelopen decennia zeer sterk gegroeid. En toch zijn de Helena Rubinstein-crèmes en mascara’s nog altijd bekend bij de liefhebbers.
De make-upmagnaat richtte het ‘Helena Rubinstein paviljoen voor hedendaagse kunst’ op in Tel Aviv Museum of Art.*
*sinds 2023 het Eyal Ofer Pavilion
Democratisering van de make-up
Waar Rubinstein zich vooral richtte op de luxemarkt, sloeg een stel andere Joodse ondernemers de handen ineen om make-up voor de ‘gewone vrouw’ te creëren.
Dat vond plaats in New York in 1932, midden in de Grote Depressie. De gebroeders Charles en Joseph Revson richtten samen met scheikundige Charles Lachman het cosmeticamerk Revlon op (om Lachman ook in de merknaam te incorporeren, vervingen ze de s door de l: zodoende ontstond de merknaam).
Het stel begon met nagellak, waarbij ze innoveerden door pigment in plaats van verf te gebruiken. Hierdoor was het mogelijk om nieuwe kleuren te creëren.
Later voegden ze lippenstift aan hun assortiment toe. Wat het merk kenmerkte was de massaproductie en marketing gericht op een groot publiek. Dat was voor make-up nog niet eerder gebeurd.
In de jaren zeventig van de vorige eeuw was Revlon het eerste bedrijf dat een Afro-Amerikaans model in haar reclames gebruikte. In juni 2022 was het merk helaas genoodzaakt faillissement aan te vragen.
links: Henry Spira; bron: Animal People. Rechts: Helena Rubinstein, George Grantham Bain Collection, bron: Wikimedia Commons
Sjabbat en feestdagen
Of de (niet-orthodoxe) Joodse ondernemers zich direct lieten beïnvloeden door hoe in het Jodendom gedacht wordt over schoonheid, valt te betwijfelen.
Dat denken over schoonheid is verschillend; zo vinden we bijvoorbeeld in Shir HaShirim 1:15-16 een lofprijzing op de uiterlijke schoonheid van de geliefde, maar vinden we in Eshet Chayil de boodschap dat ‘charme bedrieglijk en schoonheid vluchtig is’. Wat een vrouw werkelijk waardevol maakt, is ‘godvrezendheid’.
Als het gaat om sjabbat en Jom Tov is make-up niet zo eenduidig. Of rouge en lippenstift op die dagen mag worden gebruikt, is dan ook een moderne machloket haposkim (rabbijnse discussie). Rabbijn Moshé Feinstein en rabbijn Ovadia Yosef, grote autoriteiten binnen de Joodse wereld, hebben het toegestaan, maar andere rabbijnen niet.
Uitsmeren en verven
Bij make-up is er sprake van twee melachot (verboden werkzaamheden op sjabbat en Jom Tov): uitsmeren (memare’ach) en verven (tzofe’a).
Daarom mag make-up in vloeibare vorm, zoals mascara, lippenstift en eyeliner, in elk geval zeker níet gebruikt worden op sjabbat. Deze producten mogen wel als long lasting of waterproof vóór de sjabbat opgedaan worden.
Wat volgens Feinstein en Yosef wel is toegestaan op de sjabbat zelf, zijn zogenaamde ‘losse poeders’ (‘loose powders’). Het idee is dat dit soort poeder los op de huid zit, waardoor het niet als verven wordt beschouwd.
Deze poeder is te herkennen aan dat het, anders dan geperste poeder, beweegt als je het schudt, en er een zeefje bij zit.
Daarnaast is er ook een kwestie van hoe je losse poeders moet aanbrengen. Om te voorkomen dat je onbedoeld kleuren met elkaar gaat vermengen (wat dus niet mag op sjabbat en Jom Tov), heeft men voor elk onderdeel een aparte kwast nodig.
Dierproeven
De wereld van make-up kent echter ook een donkere kant, want hoewel veel producten vandaag de dag met computers worden getest, wordt er ook nog op dieren getest. Meestal is dat om ook in China, waar diertesten tot een paar jaar geleden verplicht waren, een afzetmarkt te kunnen hebben.
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw komt de PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) op voor dieren die gebruikt worden ten behoeve van de cosmetische industrie.
De Belgisch-Amerikaanse activist Henry Spira – kwam op voor de rechten van de kwetsbaren in de samenleving – speelde hierin een belangrijke rol.
Hij stelde de wreedheid van het testen van make-up op konijnen aan de kaak. Daarop stelde Revlon $750.000 beschikbaar om alternatieven voor dieproeven te onderzoeken, gevolgd door veel andere merken.
Het leidde tot het Center for Alternatives to Animal Testing. Spira’s tijd in de jeugdbeweging Hashomer Hatza’ier, waar op het land werd gewerkt en geleerd werd over gendergelijkheid, voedde zijn anti-materialisme en onafhankelijke geest. Joden en make-up: een interessante geschiedenis.
cover: Creme de Nuit, Helena Rubinstein, bron natural-harmony dot fr
Geef als eerste een reactie