Over schaamte en een geschiedenis die zich herhaalt

Onlangs bezocht een journalist van Haaretz onder begeleiding van de IDF de nieuw veroverde veiligheidszone in Zuid-Libanon. 

De persrondleiding was bedoeld om de media te laten zien dat er overal Hezbollah-doelwitten waren vernietigd: hier een tunnel, daar een ondergrondse drone-fabriek en vele raketwerpers. 

Tot diep in Libanon werden verlaten Sji’itische dorpen door bulldozers met de grond gelijk gemaakt: die bewoners zouden in elk geval nooit meer naar huis kunnen terugkeren. 

Stonden al deze plekken op de doelwittenlijst van de IDF, vroeg de journalist aan de woordvoerder. De raketten konden immers van zo’n afstand Israël helemaal niet bereiken. Wat bleek: tijdens de wapenstilstand wilden de vooruitgeschoven legereenheden veilig zijn en ondanks de wapenstilstand mochten ‘vijandige elementen’ worden uitgeschakeld. En zo werd dorp na dorp alsnog ingenomen. 

Selectief herinneren

Nee, de geschiedenis herhaalt zich nooit in exacte zin en geen enkele vergelijking gaat helemaal op. Maar de psychologische mechanismen die we inzetten om de wereld te begrijpen en onszelf tegen gevaar te wapenen, zijn daarentegen verrassend tijdloos. Selectief herinneren is een van die mechanismen. De wereld indelen in overzichtelijke categorieën: ik ben goed, de vijand is slecht, is een andere. 

Ik moest aan deze wetmatigheden denken omdat ik onlangs een boek had gelezen dat griezelige overeenkomsten vertoonde met de beschrijvingen van de journalist: S. Yizhar*, Het verhaal van Chirbet Chiz’a, dat dit voorjaar verscheen bij Cossee in een briljante vertaling uit het Hebreeuws door Ruben Verhasselt. 

*Yizhar Smilansky (1916 – 2006), bekend onder zijn pseudoniem S. Yizhar, was een Israëlische schrijver en voor Mapai lid van de Knesset van 1949 tot 1967. S. Yizhar ontving verschillende litertuurprijzen waaronder de Israëlische Prijs voor literatuur in 1959.

Worsteling met het geweten

Het is het verslag van Israëlische soldaat die in 1948 meedoet aan de verdrijving van Palestijnen. Al in het eerste hoofdstuk aarzelt hij over hoe hij dit aan zal pakken, want hij worstelt met zijn geweten. Gewoon maar chronologisch en feitelijk vertellen? Of eerst melding maken van het doel van de dag? Vervolgens citeert hij dat letterlijk:

“…van ‘operationele order’ nummer zo-en-zoveel […] de bewoners […] te verzamelen, hen op de wagens te laden en hen tot voorbij onze linies te transporteren; de stenen huizen op te blazen en de lemen hutten te verbranden; de jongeren en de verdachten gevangen te nemen en het gebied te ‘zuiveren’ van ‘vijandige elementen.”

Het gaat zo door en door. Yizhar:

“Het blijkt hoeveel goede, oprechte hoop erin werd gesteld dat de uitvoerders van de opdracht tot al dit ‘verbranden-opblazen-gevangennemen-inladen-afvoeren’ uiterst welgemanierd, beheerst en juist beschaafd te werk zouden gaan bij het verbranden, het opblazen, het gevangennemen, het inladen en het afvoeren, wat mag gelden als een teken van een mentaliteit die heerste, van een goede opvoeding en misschien ook van de Joodse ziel en haar grootsheid.”

Stomp in de maag

Het trof me als een stomp in mijn maag. De overduidelijke parallellen met wat vandaag de dag in Gaza, Libanon en in de Westelijke Jordaanoever gebeurt, zijn verontrustend genoeg. Maar ik ervaarde ook iets anders, iets dat verdacht veel op schaamte leek. 

Want dit boek was destijds, het verscheen in 1949 in Israël, een bestseller en stond kort daarna op de verplichte leeslijst van middelbare scholen. Waarom had ik, die toch lang in het land woonde en alle literatuur had verslonden (dacht ik) nog nooit van deze schrijver gehoord? 

In het nawoord van Nathan Thrall* – speciaal vertaald en toegevoegd voor de Nederlandse editie – kreeg ik het antwoord. In 1978, toen voor het eerst de rechtse coalitie van Menachem Begin (1913–1992) aan de macht was, kwam dit boek onder vuur te liggen. Na verloop van tijd werd het van de literatuurlijst en uit de winkels verwijderd. Een rondje appen met mijn Israëlische vrienden leverde eenzelfde beeld op: áls ze het boek al kenden, mochten of wilden ze het niet lezen.  

*Nathan Thrall is een Amerikaanse auteur en journalist gevestigd in Jeruzalem. Thrall publiceerde in 2023 het non-fictiewerk: Een dag uit het leven van Abed Salama over de zoektocht naar een Palestijns schoolkind dat in Jeruzalem in een verongelukte bus zat. De uitgever: “Met het ongeluk en de gevolgen schetst hij een menselijk portret van de tragische strijd en geschiedenis van Israël en Palestina.”

Weten en niet weten

Selectieve herinnering is een bekend psychologisch mechanisme om jezelf en je omgeving te beschermen tegen de oncomfortabele vaststelling dat je misschien niet zo goed of moreel hoogstaand bent als je graag wilt geloven. Maar ontkenning is een lastig fenomeen, houdt Nathan Thrall ons voor: het is tegelijk zien en niet zien, weten en niet weten. 

Thrall: In de eerste maanden van de genocide in Gaza beloofden dezelfde Israëlische deskundigen, journalisten en politieke leiders (die vroeger weigerden toe te geven dat er in 1948 verdrijvingen hadden plaatsgevonden) de Palestijnen een nieuwe Nakba, een ‘Gaza-Nakba’, ‘een Nakba die de Nakba van 1948 zal doen verbleken’.

Op stoffige boekenplanken en in dozen op zelden bezochte zolders liggen ongetwijfeld nog vele exemplaren van Yizhars Chirbet Chiz’a. Het is in vele talen vertaald en wordt juist nu overal – behalve in Israël – herlezen. Om maar te zwijgen van de Palestijnen die de Nakba precies om deze redenen blijven herdenken: opdat we het niet vergeten. 

Terwijl ik deze woorden schrijf, is de zoon van mijn vriendin in Libanon gestationeerd. Wat hij daar moet doen, zal hij niet zomaar vergeten, hoe oorverdovend zijn zwijgen ook zal zijn. 

Israëlische amnesie

Hoe voorkomen we dat er steeds weer een nieuwe generatie aantreedt die vanuit enthousiasme, een sterk saamhorigheidsgevoel en een beperkt inzicht in de eigen geschiedenis de wereld opdeelt in simpele categorieën van vriend en vijand om daarmee opnieuw slachtoffers te maken en daders te worden? 

Ik schaamde me omdat ik het boek van Yizhar niet had gelezen en omdat ik, door me destijds niet in de Nakba te verdiepen, had meegedaan aan de collectieve Israëlische amnesie. En de schaamte strekt zich niet alleen uit over het verleden, maar reikt ook naar het nu: dat we niet in staat zijn deze jongens op andere gedachten te brengen. 

Een diplomatieke oplossing van vrede, dialoog en verzoening lijkt verder dan ooit. Wat des te meer reden is om deze diepmenselijke verhalen van twijfel en gewetenswroeging te blijven verspreiden. Want als er iets de vastgeroeste patronen kan doorbreken, zijn het stemmen van ooggetuigen die het lef hebben het zwijgen te doorbreken. Kortom: kopen, lezen en verspreiden dus.

Het verhaal van Chirbet Chiz’a, Een lied van leegte. Auteur: S. Yizhar, vertaler Ruben Verhasselt. 96 pagina;s; 2026
Een dag uit het leven van Abed Salama, Een Palestijnse tragedie. Auteur: Nathan Thrall, vertaler
Ineke van den Elskamp; 240 pagina’s; 2023
De genesis van het verraad. Een roman over vrijheid in tijden van oorlog. Auteur: Martine van den Berg; Uitgever: Nijgh & van Ditmar; 368 pagina’s; oktober 2025.

cover: fragment uit omslag van het besproken boek: Het verhaal van Chirbet Chiz’a, screenshot Bloom