Het Jiddisch is doorgaans omgeven met een zweem van nostalgie.
De teloorgang van de taal wordt vaak beschouwd als symbool van de teloorgang van het bruisende joodse leven voor de Sjoa. En daar zit veel in. Voor de Tweede Wereldoorlog spraken naar schatting elf miljoen mensen Jiddisch, en in Oost-Europa bestonden er steden waar vrijwel de gehele bevolking Jiddisch sprak.
De taal kende een uitgebreide literatuur en een enorm grote pers met schoolboeken, kranten en tijdschriften. In Nederland was Jiddisch de moedertaal van de meeste Joden, totdat koning Willem I de taal actief ontmoedigde. Deze koning verbood de taal zelfs in scholen en synagogen.
Ook de zionisten beschouwden het Jiddisch als minderwaardig. Zij vonden dat de taal plaats moest maken voor de renaissance van het Hebreeuws. Maar het was de Sjoa, die complete joodse gemeenschappen deed verdwijnen, waardoor de taal werkelijk het onderspit leek te delven.
Toch is de taal niet dood. Integendeel. Het Menasseh ben Israel Instituut (MbII) wijdde het inmiddels alweer zestiende Amsterdam Yiddish Symposium (21 april 2026) deze keer aan het onderwerp Jiddisch als levende taal.
Jiddische gemeenschap in New York
Het MbII nodigde een aantal boeiende gasten uit om in het Goethe-Instituut voor een stampvolle zaal hun verhaal te vertellen. Zo beschreef de sociolinguïste uit New York, Chaya R. Nove, hoe chassidische immigranten na de Tweede Wereldoorlog een nieuwe Jiddische gemeenschap opbouwden in New York. Daar is het Jiddisj nu springlevend en ontwikkelt zich als een zelfstandige taal, een taal die steeds verder afstaat van het Jiddisj van de eerste immigranten.
Ze liet voorbeelden zien van een levendige Jiddische pers met kranten en tijdschriften, schoolboeken van hoge kwaliteit en zelfs Jiddische business-podcasts. Soms is het stempel van de stad New York te zien, zoals bij jiddische hiphop – zie de video hieronder.
Het hoeft niet te verbazen dat zelfs de huidige burgemeester van New York, Zohran Mamdani campagnemateriaal verspreidde in het Jiddisch.
Opleving Jiddisch in Zweden
Daarna kwam Nikolaj Olnianski aan het woord. Hij besprak de onvermoede opleving van het Jiddisch in Zweden. Daar zijn twee moderne jiddische uitgeverijen uit voortgekomen, waaronder een die hij oprichtte: Olnianski Tekst Farlag. Deze uitgeverij geeft niet alleen klassieke jiddisje auteurs zoals Isaac Bashevis Singer uit, maar ook vertalingen van niet-joodse bestsellers, waaronder Pippi Langkous, Tolkiens In de ban van de ring en J.K. Rowlings Harry Potter.
Ook geeft Olnianski kinderboeken uit. Daarmee liet hij zien dat er nog steeds een markt bestaat voor seculiere jiddische literatuur, want de chassidische wereld heeft geen interesse in zijn boeken.
Zijn lezers, zo vermoedt hij, zijn grootouders waarvan de kleinkinderen geen Jiddisch meer lezen, en waarvan ze hopen dat de kinderboeken helpen interesse voor de taal te wekken. Daarnaast zijn er studenten Jiddisch die zijn boeken bestuderen. En dan zijn er nog mensen die het cool vinden zulke boeken te bezitten. Hij heeft er een gat in de markt mee ontdekt, want de eerste druk van Harry Potter was binnen 24 uur uitverkocht.
Chassidische gemeenschap Antwerpen
De uitsmijter van het symposium was de Antwerpse Naftali Moskowitz, afkomstig uit de chassidische en jiddischsprekende gemeenschap van Antwerpen. Jiddisj is zijn eerste taal, maar in onvervalst Vlaams had hij met zijn anekdotes en grappen het publiek aan zijn lippen.
Zijn relaas over zijn werk als Jiddische taalcoach voor de Netflix-serie Rough Diamonds gaf de toehoorders een inkijkje in het perspectief van een authentieke Vlaamse chassied op niet-joodse televisiemakers. Zo had hij de acteurs geleerd dat zij niet allemaal op dezelfde manier Gut Shabbos moeten zeggen, omdat iedereen dat weer op een andere manier zegt.
Als bewijs toonde hij een fragment waarin de acteurs allemaal achter elkaar Gut Shabbos wensten, inderdaad elk op een eigen, verschillende manier.
Rijke geschiedenis
Veel van de rijke geschiedenis van het Jiddisch is vergeten. Het is een studieobject geworden van academici. Desondanks blijkt de taal bijzonder veerkrachtig te zijn, zo was de conclusie aan het einde van de middag.
Yiddish Samples van Chaia
Chaia is een elektronische componist die werkt op het snijvlak van Jiddische cultuur en elektronische muziek. Ze verweeft archiefmateriaal in het Jiddisch met techno en ambient en creëert zo folkloristisch-elektronische composities waarin voorouderlijke klanken een plaats krijgen binnen rave en EDM.
cover: Harry Potter in het Jiddisj van uitgeverij Olnianski Tekst Farlag
Geef als eerste een reactie