Trotskist en schrijver Sal Santen (Amsterdam, 1915 – 1998) groeide op in de nieuwbouwwijk Tuindorp Oostzaan, Amsterdam-Noord, in een joods arbeidersgezin.
Dat gezin streek in 1929 neer op Henriëtte Ronnerplein 20/2 in een nieuw complex arbeiderswoningen van de radicaal-socialistische corporatie De Dageraad.
Santens oudste zus stierf op in datzelfde jaar aan tbc. Hijzelf trouwde in 1938 met Bep Blaauw (1914-93), de stiefdochter van de revolutionaire socialist Henk Sneevliet. Met Bep verhuisde Sal naar de Schoolstraat en in 1940 naar de Cornelis Springerstraat.
Hongerwinter
Tijdens de bezetting werd zijn familie gedeporteerd, maar dankzij zijn ‘gemengde huwelijk’ bleef Sal gevrijwaard van vervolging. In januari 1944 werd Sal Santen tewerkgesteld op Schiphol-Oost en daarna in het Amsterdamse Bos tot kort na Dolle Dinsdag (5 september 1944).
Gedurende de hongerwinter huurde hij een grotere woning op Henriëtte Ronnerplein 3 in afwachting van zijn familie. Zijn familie keerde evenwel niet uit de kampen terug.
Na de oorlog werd Santen trotskistisch ‘beroepsrevolutionair’ en werkte hij voor de Vierde Internationale. In 1960 kreeg hij vijftien maanden gevangenisstraf omdat hij de Algerijnse verzetsbeweging probeerde te helpen met valse Franse francs.
Breuk in 1967
Nadat hij in 1967 brak met zijn revolutionaire vrienden begon hij boeken te schrijven. Aanvankelijk reflecteerde hij op zijn eigen levensloop: Jullie is jodenvolk. Herinneringen aan een jeugd (1969). Uit Jullie is jodenvolk:
Op zondagmiddag gaan we van het jodenschooltje door, naar opoe en opa in de Foeliedwarsstraat. Over de Jodenhoek . Daar gaan we al zo lang naar toe op zondag als ik me kan herinneren. Toen ik nog klein was bleven we er ’s avonds eten. Mij brachten ze naar bed, met mijn kleren aan. Als we naar huis gingen sliep ik op vaders arm, dat weet ik nog.
Of zijn herinneringen aan Henk Sneevliet: Sneevliet, rebel (1971). Van zijn hand verscheen verder: Deze vijandige wereld (1972), Adiós Compañeros (1974), De rode burcht (1975) en Dapper zijn omdat het goed is (1993). In De B van Bemazzel uit 1989 staat Bemazzel voor ‘het geluk op je persoonsbewijs’, zo schrijft Santen cynisch. Want het gaat over de arrestatie van zijn ouders en zijn broer die de oorlog niet overleven. Dit lot van veel familieleden en vrienden begeleidde Sal Santen de hele oorlog door.
Adiós Compañeros gaat over Santens aandeel in de Vierde Socialistische Internationale in Latijns-Amerika en de Algerijnse bevrijdingsoorlog. Het is een onthullend relaas zeker waneer Santen via Algerijnse nationalisten betrokken raakt bij het namaken van Franse paspoorten, hetgeen leidt tot het geruchtmakende proces in 1961.
In 1957 verhuisde het gezin naar Berlagehof 36, maar in 1963 keerde hij terug naar De Pijp, ditmaal Saffierstraat 72, in een complex van de sociaal-democratische Algemeene Woningbouwvereenigingcorporatie AWV.
Ellen Santen
Zijn dochter Ellen Santen publiceerde in 1983 Aan twee minuten heb ik niet genoeg. Op zoek naar mijn joodse oorsprong, een boek dat veel indruk maakte onder de toen ontwakende ’tweede generatie’, kinderen van Holocaustoverlevenden. Ellens zoektocht naar haar joodse achtergrond in de jaren tachtig:
In die periode sloot zij zich aan bij Blanes, een in de jaren tachtig opgerichte progressieve Joodse vereniging die Joodse culturele en politieke activiteiten organiseerde. Zij ontmoette er gelijkgestemden en maakte vrienden. Het Joods-zijn werd daardoor voor haar veel lichter. ‘Ik heb me altijd joods gevoeld, […] maar het was altijd gerelateerd aan de oorlog. En nu doe ik mee met de joodse vrouwen, gaan we samen dingen ondernemen, joodse feestdagen vieren met elkaar, Chanoeka, seideravonden…’
Uit het Joods Cultureel Kwartier, met meer informatie over het gezin Santen en Ellens zoektocht.
De Blanes-dames met rechts onderaan Ellen Santen.
cover: boeken van Sal Santen, bron: Museum Amsterdam Noord
Geef als eerste een reactie