Lilly liep een tijdje zwijgend naast mij na het verlaten van het Amsterdamse Bostheater. Dat gebeurt zelden.
Normaal gesproken heeft zij na een voorstelling onmiddellijk een oordeel klaar. Over het decor. Over de muziek. Over de acteurs.
Over de kwaliteit van de catering. Vooral over de kwaliteit van de catering.
Nu bleef het opvallend stil. Pas bij de parkeerplaats keek ze omhoog.
“Levie?”
“Ja?”
“Volgens mij heb ik vanavond heel veel over onze zwager Spinoza gehoord, maar niet zo veel van Spinoza zelf.”*
Dat was eigenlijk precies wat ik voelde.
*zie over de familierelatie: Lilly ontdekt familiecrisis tussen de broer van Rebecca d’Espinosa en Samuel de Casseres
Kunst mag schuren
Laat ik meteen iets bekennen. Ik heb helemaal niets tegen eigentijds theater. Integendeel. In een vorig leven zat ik zelfs in de jury van een internationaal theaterfestival in Luik. Ik heb avant-garde gezien, experimenteel toneel, moderne dans en voorstellingen waarin werkelijk alles ter discussie werd gesteld.
Dat hoort bij kunst. Kunst mag schuren en provoceren. Kunst mag bestaande verhalen opnieuw vertellen. Misschien juist daarom ging ik met hoge verwachtingen naar Spinoza – de Mokum musical.
Ambitieus
De voorstelling is ambitieus. Op het grote openluchtpodium wisselen toneel, zang, dans en livemuziek elkaar voortdurend af. De productie van NITE, Club Guy & Roni, HIIT en Het Muziek wordt gedragen door een cast die zichtbaar alles geeft. Sarah Janneh, Olaf Ait Tami, Nimuë Walraven, Joes Brauers, Malou Gorter en hun collega’s spelen, zingen en bewegen met een energie die bewondering afdwingt. Ook de musici en dansers zijn vrijwel voortdurend aanwezig en vormen een essentieel onderdeel van het geheel.
Aan inzet en talent geen gebrek. En toch bleef ik ergens op afstand. Niet omdat de voorstelling niets met Spinoza te maken had. Integendeel.
Zijn ideeën waren overal aanwezig over thema’s als vrijheid, identiteit, religie en verdraagzaamheid. Vragen over ‘wie zijn wij’ en hoe vrij zijn we werkelijk.
En de gedachte dat wij geen losse wezens zijn, maar onderdeel van een groter geheel – zoals een golf deel uitmaakt van de zee.
De mens Bento Spinoza
Dat is onmiskenbaar Spinoza. Misschien zelfs meer Spinoza dan veel mensen ooit zullen lezen. Maar juist daardoor begon ik iets anders te missen.
De mens Bento Spinoza, de jongen uit de Portugese-Joodse gemeenschap van Amsterdam. De zoon van vluchtelingen uit Portugal. De man die werd getroffen door de cherem.
De Amsterdammer die door de straten rond de Houtgracht liep. De wereld waarin zijn ideeën ontstonden.
Waar ik hoopte iets van die historische werkelijkheid te zien, zag ik vooral een interpretatie van wat zijn denken vandaag voor ons kan betekenen.
Lilly formuleerde het onderweg naar de auto op haar eigen manier. “Ik geloof dat de voorstelling vooral ging over wat wij tegenwoordig met Spinoza willen bespreken.”
Dat vond ik eigenlijk een mooie observatie. Want misschien ligt daar precies het verschil.
Je kunt een voorstelling maken over Spinoza. Of je kunt een voorstelling maken met Spinoza.
Deze avond voelde voor mij meer als het tweede.
Het publiek bleek juist daar enorm van te genieten. Rondom ons zaten veel bezoekers die zichtbaar werden geraakt. Er werd gelachen, geapplaudisseerd en aandachtig geluisterd.
En dat is uiteindelijk misschien wel de grootste verdienste van de makers: een voorstelling met Spinoza.
Vrijheid begint bij begrip
Vier eeuwen na zijn dood krijgen zij een groot publiek zover om opnieuw over Spinoza te praten. Dat is geen kleine prestatie.
Toen wij uiteindelijk in de auto zaten, bleef Lilly nog even nadenkend uit het raam kijken.
“Wat was volgens jou eigenlijk zijn belangrijkste idee?” vroeg ze. Dat vond ik een betere vraag dan welke recensie ook.
“Dat vrijheid begint bij begrip.”
“Van anderen?”
“Ook. Maar vooral van jezelf.”
Ze dacht even na.
“En die golf en die zee waar ze het in de voorstelling over hadden?”
“Spinoza geloofde dat wij onszelf vaak zien als afzonderlijke wezens,” zei ik. “Alsof wij allemaal losse golven zijn. Terwijl wij in werkelijkheid onderdeel zijn van dezelfde zee.”
Lilly keek naar de rij rode achterlichten voor ons op de Amstelveenseweg.
“Dat doet me denken aan die keer dat jij mopperde over de file.”
“Welke keer? Dat gebeurt vaker.”
“Toen zei ik toch: wij zitten niet in een file, wij zijn de file.”
Ik moest lachen.
“Dat is eigenlijk verrassend spinozistisch.”
“Natuurlijk.”
“Want dat is precies wat hij bedoelde. Mensen denken vaak dat zij tegenover de wereld staan. Tegenover de natuur. Tegenover de samenleving. Tegenover andere mensen.”
“Maar?”
“Volgens Spinoza zijn wij er zelf onderdeel van. Net zoals een golf onderdeel is van de zee.”
Lilly keek tevreden naar buiten.
Toeteren
“Dus als iedereen wat minder zou toeteren, zou de zee vanzelf rustiger worden?”
“Dat is waarschijnlijk niet wat Spinoza letterlijk heeft geschreven.”
“Maar hij zou het wel hebben begrepen.”
Dat laatste kon zomaar waar zijn. Even bleef het stil.
Ter hoogte van de Amstel keek ik naar het donkere water.
Daar ergens had Bento werkelijk rondgelopen. Niet als musicalpersonage. Niet als cultureel symbool. Niet als projectiescherm voor de discussies van onze eigen tijd. Maar als mens.
Misschien is dat wat ik deze avond het meest miste in de voorstelling.
Niet zijn ideeën. Die waren overal aanwezig. Maar de bijzondere, soms weerbarstige man die ze bedacht.
Lilly keek naar buiten.
“Misschien blijven we hem daarom steeds opnieuw opvoeren.”
“Waarom?”
“Omdat iedereen denkt dat Spinoza iets over zichzelf zegt.”
“En wat denk jij?” Ze dacht even na.
“Dat had hij waarschijnlijk liever dan dat wijzelf gingen nadenken.”
Niet verdwenen
Dat vond ik misschien wel de meest spinozistische gedachte van de hele avond. En terwijl onze eindbestemming dichterbij kwam, besefte ik dat mijn belangstelling voor Spinoza precies daar begint.
Niet bij de legende, de verering of de verontwaardiging. Maar bij de mens die vragen blijft stellen.
Misschien is dat de reden waarom hij vier eeuwen later nog steeds niet is verdwenen.
Spinoza, de Mokum musical.
Gezien 20 juni 2026. Nog t/m 8 juli in het Amsterdamse Bostheater.
Kaarten via het Bostheater
cover: Screenshot Bloom uit de video Spinoza, de Mokum musical
Geef als eerste een reactie