Als het woord ‘joods’ in de media wordt weggemoffeld

Is er een trend waarin media bewust danwel onbewust ervoor kiezen het woord joods en joodse context weg te laten in artikelen waar dat wel degelijk relevant is?

De herdenkingsdagen 4 en 5 mei zijn weer voorbij. Documentaires, lezingen, voorstellingen en artikelen maken elk jaar de herinnering weer bewust en geven ook verdieping, met toch weer nieuwe gezichtspunten en inzichten. 

Hoewel er over de vorm van de nationale herdenkingen discussie is, lijkt er geen sprake van Holocaust-ontkenning of beladenheid over het benoemen van de geschiedenis van Nederlandse joden (noch over het gebruik van het woord joden).

In wat andere, misschien meer ‘dagelijkse’ uitingen, is er echter wel iets gaande.

Tentoonstelling Isaac Israels

Trouw (27-4 jl.) plaatste een artikel over de schilder Isaac Israels, naar aanleiding van een grote tentoonstelling in het Kröller Müller museum. De auteur gaat uitgebreid in op Isaacs ontwikkeling en levensloop. Ook verheldert ze dat hij zijn achternaam schreef zonder trema om zich te onderscheiden van zijn vader, de ook zeer succesvolle schilder Jozef Israëls. 

Zonder overdrijving: een waardevol ‘weetje’. Nergens in het artikel wordt echter vermeld dat hij joods was. Hij overleed in 1934 na een auto-ongeluk. De laatste zin vermeldt dat zijn zus Mathilde als 81-jarige in 1945 uit concentratiekamp Theresienstadt werd bevrijd. Ook hier weer: zonder vermelding dat zij joods was. 

Mathilde Cohen Tervaert -Israëls

Zondag 3 mei ontving ik een mail met de Nieuwsbrief van het Rijksmuseum. Deze was gewijd aan Mathilde Cohen Tervaert-Israëls (de hierboven genoemde zus van Isaac Israels). ‘Feminist en erfgoedredder’ was de titel van de nieuwsbrief. Opnieuw ontbrak de vermelding dat het een joodse vrouw betrof, uit een joodse familie. 

Dat is des te relevanter gezien de notitie over het in veiligheid brengen van de kunstwerken van haar familie als het nationaalsocialisme opkomt en de vermelding van haar deportatie naar Theresienstadt. Het lijkt misschien evident dat ze dan wel joods zal zijn geweest (en haar naam wijst ook die kant op natuurlijk), maar het had ook een verzetsvrouw kunnen zijn. En sowieso is het vervreemdend om de aanduiding ‘joods’ hier volledig weg te laten.

Hema, opgericht door Leo Meyer en Arthur Isaac

Een overzichtsartikel in Trouw (8 maart jl) beschrijft het honderdjarig bestaan van de Hema. Het bedrijf werd opgericht door Leo Meyer en Arthur Isaac. Hoewel het op dat punt in het artikel niet zo werd geëxpliciteerd, wordt het voor de oplettende lezer duidelijk dat de Hema kennelijk een joodse directie had. 

Je vraagt je dan al snel af hoe het hen tijdens de Tweede Wereldoorlog zou zijn vergaan. Verderop in het stuk geeft de auteur enige helderheid:

“… in de Tweede Wereldoorlog werden winkels van Hema (een van oorsprong Joodse onderneming) beschadigd en arresteerde de bezetter Joodse medewerkers.”

Om daarna verder te gaan over het bombardement van het Rotterdamse filiaal en de aanpassing van het bedrijfsmodel en de prijzen.

De medewerkers werden dus gearresteerd. Gearrestéerd? Alsof ze een misdaad hebben begaan. Strikt genomen werden ze natuurlijk aangehouden, maar vooral: opgepakt omdat ze joden waren en gedeporteerd / vermoord. Het woord ‘beschadigd’ is vermoedelijk ook een understatement, al worden de feiten niet verder beschreven. Dat werd allemaal weggelaten. Een groot gat in een verder behoorlijk goed artikel. Misschien wilde de auteur de nadruk leggen op de economische ontwikkeling, met hoogte- en dieptepunten van de Hema door de jaren heen. 

Met name die eufemistische ‘arrestatie’ bleef bij me hangen en zette me aan het denken, net als de stukken over de verschillende leden van de familie Israëls/Israels, deels zonder trema maar zonder vermelding dat ze allen joods waren.

Wellicht ten overvloede: het dat doet er wél toe, wie iemand was en waarom hij/zij werd vervolgd.

Het niet benoemen dat iemand joods is/was, zeker in de context van antisemitisme en vervolging, is iets raars, en lijkt een zorgelijke trend.

Beladenheid, spanning

Het is vreemd en mogelijk speelt er in diverse media beladenheid, angst voor kritiek of om gecanceld te worden. Wat is er aan de hand? Is er een soort billen-knijperij en spanning als het gaat over joden? 

Alsof het benoemen van een joodse identiteit iets gevoeligs zou kunnen raken. Vermoedelijk gaat het over de (vermeende) link met Israël, de oorlog(en) en de Palestijnse kwestie. Bij het hebben van aandacht voor of compassie met (laat staan sympathie voor) joden, zou je weleens indirect iets kunnen steunen of rechtvaardigen? En dat kan kritiek, demonstraties, intimidatie, geweld of gecancelled worden tot gevolg hebben. 

Het raakt wellicht aan de problemen voor joden om nu een zaaltje te huren en studenten die geen les willen krijgen van een joodse docent. Dit thema aankaarten of er verzet tegen bieden (bijvoorbeeld als zalenverhuur-centrum of als onderwijsinstituut), is lastig, het zou wel eens moeilijkheden kunnen oproepen. 

Mogelijke intimidatie

Deze laatste voorbeelden zijn indrukwekkend en geven iets aan over huidige sentimenten en over angst voor mogelijke intimidatie. Het is triest en griezelig dat dat speelt en als het normaal zou gaan worden om aan die druk toe te geven. 

Speelt er naast angst ook ambivalentie? Omdat het zo ingewikkeld is om al die waarheden tegelijk waar te laten zijn, zoals: joden als slachtoffer, joden als dader, joden als burger; schuldgevoelens over wat joden is overkomen en woede over het optreden van de Israëlische regering.

Het is voer voor sociologen en psychiaters en ik wil voorzichtig zijn met allerlei wilde duidingen, maar er ook niet aan voorbij gaan. 

Haalde de eindredacteur het woord ‘joods’ weg?

Ik beweer niet dat de journalisten van Trouw of de auteur van de nieuwsbrief van het Rijksmuseum dit zo bewust hebben overwogen en al helemaal niet dat ze onfrisse bedoelingen zouden hebben. Maar het roept wel vragen op. Hoe zou het gaan tijdens het schrijven? Zouden er op de redacties gesprekken over worden gevoerd? Met de eindredacteur? Haalde die het woord ‘joods’ weg en veranderde die ‘gedeporteerd en vermoord’ in ‘gearresteerd’?

Hoe dan ook is het een vorm van weglaten of ontkenning die vervreemdend en zorgelijk is. Júist als iets een onbewuste en misschien besmettelijke trend betekent.

De journalistieke voorbeelden zijn subtieler en hebben ogenschijnlijk minder gevolgen dan de problemen bij onderwijsinstellingen of zaalverhuur. Toch is het juist wat betreft het dagelijkse leven van joden, buiten documentaires over de oorlog, belangrijk om wél te kunnen aangeven dat een schilder en de oprichters van de Hema joods waren én dat zij of hun familie te maken hadden met antisemitisme of erger. 

Het lijkt alsof er iets wordt weggemoffeld dat onderdeel was en is van onze Nederlandse historie. Joden maakten en maken gewoon onderdeel uit van de Nederlandse samenleving.

Zorgelijke trend

Wanneer er in de maatschappij en in mensen iets ongemakkelijks ontstaat, zoals hierboven beschreven, dan is weglaten of eufemismen gebruiken misschien makkelijker, maar ook een vervreemdende en zorgelijke trend. 

cover: aankondiging tentoonstelling over Isaac Israels in het Kröller Müller Museum met de naam Israel gedeeltelijk weggemoffeld (red.)