Palestijnse Nakba 1948: bewuste etnische zuivering of onvoorzien bijproduct van Israëls geboorte?

Nakba, een Arabische term voor ‘ramp’ betekent tegenwoordig specifiek de Palestijnse catastrofe die plaatsvond tijdens Israëls onafhankelijkheidsoorlog van 1948. 

Het woord Nakba staat sindsdien voor de nederlaag, ontwrichting en massale uittocht van ruim zevenhonderdduizend Palestijnse Arabieren uit wat toen de Staat Israël werd. 

Ongeveer de helft van de Arabische bevolking van het Britse mandaatgebied van Palestina, en meer dan tweederde van de Palestijnen in de geplande Joodse staat, werd vluchteling. De meesten belanden in vluchtelingenkampen op onder meer de Westoever en Jordanië, Gaza en Libanon. 

De omstandigheden die tot deze volksverhuizing leidden, houden de gemoederen sinds driekwart eeuw bezig. Lang was het officiële Israëlische narratief dat de Palestijnse vluchtelingen, opgestookt door radiouitzendingen uit de Arabische wereld, vrijwillig waren vertrokken – in de verwachting spoedig terug te keren in het spoor van victorieuze Arabische legers. De Palestijnen zelf, en hun supporters in de Arabische wereld, houden daarentegen vol dat zij nooit uit vrije wil zijn weggegaan, maar verdreven waren, volgens een al langer bestaande zionistische blauwdruk voor een Arabieren-vrije Joodse staat. Hoe zou er immers een Joods Israël kunnen bestaan met bijna de helft Arabieren ?

Nieuwe Historici zorgden voor ommekeer

Het debat hierover gaat door tot vandaag – met één belangrijke nieuwe factor: de zogeheten Nieuwe Historici.

Er zijn niet veel ooggetuigen van 1948 meer over. Voor zijn eigen versie beroept elke kant zich op herinneringen, overgedragen en neergeslagen in boeken en resoluties. 

Daar kwam vanaf de jaren tachtig verandering in door de openstelling van relevante Israëlische documenten. Een nieuwe generatie kritische Israëlische onderzoekers stortte zich daarop. De publicaties die hieruit voortkwamen brachten een ommekeer teweeg in de Israëlische historiografie. 

Deze Nieuwe Historici kwamen met analyses die het traditionele zionistische standpunt van ‘willige weglopers’ omver wierpen. Zij schoven een heel eind op in de richting van het altijd weggewoven Arabische verhaal. Israël werd opeens geconfronteerd met zijn eigen Israëlische bronnen die het Palestijnse relaas grotendeels bevestigden.

Van die beruchte Arabische radio-oproepen is nooit een spoor gevonden. Weinig Israëlische en pro-zionistische auteurs kunnen vandaag nog met goed fatsoen ontkennen dat de meeste Palestijnse vluchtelingen in 1948 helemaal niet uit vrije wil actief emigreerden: integendeel, Palestijnen werden ‘aangemoedigd’ door Israëlische soldaten die hen met psychologische oorlogvoering, dwang en in een aantal gevallen massamoord, aanspoorden zich onmiddellijk uit de voeten te maken. 

Israëlische archieven weer op slot

Waarop het links-zionistische geweten nu reageert met schaamte en ‘weg met ons’ – en een steeds agressiever rechts schampert: “Natuurlijk gedroegen we ons als wolven in het bos – en wat dan nog?” Niet voor niets zijn de bewuste Israëlische archieven sinds een paar jaar weer op slot gegaan.

De vraag blijft echter: gebeurde deze uitzetting min of meer spontaan, in het heetst van het gevecht? Of kregen Israëls strijdkrachten van hogerhand opdracht de Arabische ‘transfer’ realiteit te maken? Was de Palestijnse uittocht, vanuit de optiek van commandanten te velde, een militaire noodzaak  om zo een vijfde colonne van vijandige achterblijvers te voorkomen? 

Was het, voor politieke leiders zoals Ben-Goerion en Weizmann, gezien het onverbiddelijke Arabische rejectionisme, een wenselijkheid om een zo homogeen mogelijke Joodse meerderheid in de Joodse staat te creëren? 

Of was het de niets ontziende uitvoering van een al klaar liggend zionistisch mega-plan voor etnische schoonmaak? 

Had het jonge Israël de Nakba kunnen voorkomen?

In andere woorden, had het jonge Israël de Nakba kunnen voorkomen? En zo ja, had de net uitgeroepen Joodse staat dat dan moeten doen? Of, nog anders gezegd: was de verdrijving van de Palestijnen een oorlogsmisdaad – of het mindere kwaad?

Over deze en andere vragen liggen tot vandaag Nieuwe Historici als Benny Morris en Ilan Pappé – en met hen vele andere betrokkenen – met elkaar in de clinch.

Bijna tachtig jaar na de gebeurtenissen, zal de uitkomst van deze polemiek – waarin zich intussen ook tal van Palestijnse en internationale stemmen mengen – grote gevolgen hebben voor de toekomst. 

cover: screenshot uit de animatie Palestine: A Tale of A Shredded Homeland, van Nisreen Zahda van het VRJPalestine project. Zahda is architect, stedebouwkundige planner en digitale videomaker wonend in Tokio, Japan. Zij werd geboren in Hebron, Palestina.