Bestaan er Joodse honden? Niet honden van Joodse eigenaren. Maar honden die daadwerkelijk zijn opgegroeid met eeuwenoude Portugees-Joodse synagogale muziek en melancholische herinneringen?
Ik begin inmiddels serieus te vermoeden van wel.
Sterker nog: ik vermoed dat mijn ruwharige teckel én vaste co-writer Lilly la Paz mogelijk de enige levende specialist is in historisch Amsterdamse Sefardische hondenmuziektradities.
Dat klinkt krankzinnig.
Dat dacht ik zelf aanvankelijk ook.
Tot ik de laatste maanden merkte dat er iedere ochtend exact hetzelfde gebeurt.
Zoals veel lezers inmiddels weten, schrijf ik dagelijks kleine historische Facebook-stukjes, ondertussen gelezen in Sefardische groepen van Melbourne tot Santiago, van Stockholm tot Johannesburg. Dat geeft een wonderlijk mooi gevoel: terwijl men in Melbourne de eerste koffie inschenkt, neemt iemand in Santiago juist een laatste slaapmutsje.
Tijdens het schrijven speel ik regelmatig muziek van Abraham de Casseres, verbonden aan de beroemde Portugees-Israëlietische synagoge – de Esnoga.
Voor de goede orde: Abraham de Casseres was bovendien de grootvader van de grootvader van mijn grootmoeder Saar de Casseres.
Van hem zijn onder andere Chishki Chizki en Le-El Elim bekend geworden binnen de oude Portugese minhag van Amsterdam – muziek die eeuwenlang onder honderden brandende kaarsen klonk boven de zandvloer van de Esnoga.
En precies dán gebeurt het.
Lilly la Paz stopt met slapen.
Langzaam gaat eerst één oor omhoog.
Dan het tweede.
Daarna kijkt zij mij aan alsof zij wil zeggen:
“Levie… dit hoorde oorspronkelijk bij kaarslicht, zand op de vloer en mannen met veel tragere stemmen dan jij.”
Nu moet u weten dat Lilly la Paz haar eerste levensjaren deels doorbracht rond de Esnoga. Haar toenmalige baasje David Nunes Nabarro nam haar, naar ik later hoorde, discreet mee naar binnen tijdens of rond diensten.
Terwijl boven haar kleine teckelhoofdje de eeuwenoude Portugese hazzanoet zweefde, hoorde zij langgerekte melodieën, half Lissabon, half Amsterdam, gedragen door Hebreeuws met dat zachte Sefardisch-Portugese accent.
Wie ooit op Sjabbat in de Esnoga zat, kent die klank. Geen haastige moderne zang, maar trage muzikale golven die tussen houtwerk, zand en kaarslicht lijken te blijven hangen.
En hier wordt het onverwacht wetenschappelijk.
Neurologisch onderzoek toont namelijk aan dat honden extreem gevoelig zijn voor repetitieve toonpatronen, ritme en emotionele cadansen. Een jonge hond die jarenlang dezelfde melodische structuren hoort, kan die auditief diep opslaan in haar geheugen.
Met andere woorden: Lilly zou werkelijk muzikale herinneringen kunnen hebben aan de Amsterdamse Portugees-Joodse traditie.
Want zodra thuis Chishki Chizki klinkt, kijkt zij mij soms opnieuw aan alsof zij wil zeggen:
“Dat stuk hoorde vroeger niet uit een laptop te komen, Levie. Dat hoorde tussen kaarslicht, hout, zand op de vloer en mannen die veel langzamer ademhaalden dan jij.”
Tijdens het 350-jarig jubileum van de Esnoga vorig jaar – bijgewoond door koning Willem-Alexander – klonken opnieuw die oude muzikale tradities onder de honderden brandende kaarsen van de synagoge. Soms vraag ik mij af of Lilly die klanken niet herkent op een niveau dat wij mensen inmiddels grotendeels zijn kwijtgeraakt.
Misschien is muziek uiteindelijk niets anders dan geheugen dat een toon heeft gekregen.
Zelfs bij een hond.
Of juist bij een hond.
Mocht iemand ooit een symposium organiseren over Portugees-Joodse liturgie en auditieve herinneringen bij ruwharige teckels – Lilly la Paz is beschikbaar.
cover: ©L.Wagenhuis (m.b.v. ChatGTP), 2026
Ik ben zoals altijd betoverd… door de Schrijver Levie Wagenhuis, ik heb zijn trilogie gelezen, gelachen, gehuild, mijn adem ingehouden… en weet dat dieren op gezang gaan reageren…de reactie van Lilly tijdens het horen van haar ooit vertrouwde klangen bij haar vroegere baasje is het reageren op de klanken die in haar geheugen werden opgeslagen… gelukkig is er nog heel veel op de aarde waarover je je verbaasd en wat je troost!
Geestig, maar de ware Sefardiem onder de honden zijn uiteraard de Podenco’s en Galgo’s. De Podenco komt oorspronkelijk uit Egypte en was het model waarop de Egyptische god Anubis is gebaseerd. Het zijn gedomesticeerde Woestijnhonden die om hun uitstekende jachtcapaciteiten door Phoenicische handelaren over het hele Middellandse Zee gebied zijn verspreid. Tegenwoordig vooral in Spanje te zien, waar zij afschuwelijke levens leiden als jachthonden: Spaanse jagers zijn onbeschrijflijk wreed en beschouwen hun honden niet als levende wezens maar als gereedschp; Galgo’s zijn Spaanse windhonden die niet alleen op dezelfde wrede wijze worden gehouden door jagers, maar die ook nog eens races moeten lopen waarbij zij nogal eens zwaar gewond raken. Beide soorten honden zijn zeer vocaal. En dan heb ik het niet alleen over blaffen, maar over een heel scala geluiden, van piepen naar huilen naar zingen, en natuurlijk ook een grote variatie aan blafjes. Je zou ze zo als chazzan in een Snoge kunnen zetten. En trouwens ook in een Asjkenazische sjoel: ze zijn slim en leren gemakkelijk andere melodieën…;-)
ik heb met veel belangstelling het interessante stuk van Levie Wagenhuis gelezen en de zeer terzake kundige reacties daarop maar alle stukken berusten toch op een groot misverstand, want alleen katten zijn Joods, honden absoluut niet, dat staat zo vast als een huis.
Groot misverstand, misschien niet wat betreft honden in het algemeen, maar zeker wat betreft de Podenco: om hun karakter en elegantie worden zij ook wel katten verkleed als honden genoemd. Jammer dat ik hier geen foto kan plaatsen. zoek maar eens op ‘Anubis’ of ‘Podenco’. Enne… ach er zijn zoveel vooroordelen over honden, de meeste berusten op projectie van menselijke eigenschappen. Ik houd van alle dieren en zeker ook van katten.
Ik heb begrepen dat teckels minuscuul kleine schubben zouden hebben Flora !?!