Sara en Hagar samen in de patchwork family van Avraham, vader van vele volkeren

Chajee Sara, het leven van Sara, is de enige parasja met de naam van een vrouw (Bresjiet/ Genesis 23,1-25,18). De eerste van de vier aartsmoeders is sterk – dat moet wel naast Abraham. 

Kennelijk sterft Sara alleen Kirjat-arba, Hebron in het beloofde land, waar Abraham om haar rouwt, livchota (Gen 23,2).

De chaf is in de Tora-rol klein geschreven. Dat gebeurt zelden, dus waarom? Voor Abraham was dit eerste rouwproces in Tora met schuldgevoelens verbonden. Want waar was hij toen zij stierf?

In het vorige hoofdstuk staat dat Abraham na de Akeda (het bijna-offer van Izaak) naar het toen Filistijnse Beersheva was teruggekeerd (Gen 22,19) – dat is ongeveer 45 kilometer verderop. Joodse commentaren verwerpen dat zij gescheiden leefden. Toch merkwaardig.

Opvallend is ook dat Abraham alleen met zijn dienaren terugkeert – waar is Sara’s zoon? Joodse commentatoren brengen haar dood in verband met de schok toen zij hoorde dat Abraham haar langverwachte door God beloofde zoon naar de berg Moriah had meegenomen om hem te offeren aan God (Midrasj Genesis Rabba 58:5). Sara’s einde is tragisch. 

Haar leven is rusteloos. Avraham bouwt links en rechts altaren, samen zwerven ze door de Negev-woestijn, verlaten het ene land voor het andere. Zelfs wanneer God Abraham een land belooft, reizen zij vanwege een hongersnood naar Egypte en komen terug naar het Filistijnse Gerar. Sara vergezelt hem steeds – is zij zo volgzaam? 

Hagar en Ismaël verdrijven

Zoals Avram Avraham (vader van vele volkeren) gaat heten, wordt Sarai Sara (Gen 17) – de enige keer dat God de naam van een vrouw verandert. Avraham twijfelt of Sara op hoge leeftijd nog kinderen kan krijgen en vraagt God of Ismaël de uitverkoren zoon mag zijn – die weigert (Genesis 17:18). Niet echt sympathiek van Avraham tegenover zijn vrouw. Nam zij daarmee genoegen?

Met Avrahams bijvrouw Hagar en hun zoon Ismaël zijn Sara en Izaak zijn deel van een ‘patchwork family’. God keurt Sara’s besluit om Hagar en Ismaël te verdrijven. Dat is hard en wreed, maar het werkwoord gareesj staat ook in Exodus 11:1 wanneer farao de Israëlieten na de laatste plaag uit Egypte verdrijft.

Biedt die verdrijving Hagar en Ismaël de mogelijkheid om een eigen koers uit te zetten, zoals Joden na de uittocht uit Egypte? Verzoening binnen de familie na een dramatische breuk is moeilijk maar mogelijk, kijk naar het einde van de parasja hoe Izaak en Ismaël samen Abraham te begraven (Gen 25,9).

God had trouwens Sara’s plan goedgekeurd en Avraham bevolen “Luister naar haar stem, Sjmá bekolá!“ (Gen 21:12). Er moet iets bijzonder aan Sara zijn. Wat precies, wie is zij eigenlijk? 

Het volk Israël is dus vernoemd naar Sara.

Eerst haar naam: Sara, meestal vertaald als ‘prinses’, betekent meer dan dat. Sara is ook verwant met de stam van Jisraël, de nieuwe naam die Jakob krijgt nadat hij met een man/engel had geworsteld (sarita) en had gewonnen (Gen 32:29, zie ook Hosea 12:4). Het volk Israël is dus vernoemd naar Sara!

Sara heeft net zoals Jacob/Israël en later het volk en het land met die naam te maken met talrijke uitdagingen die strijd en doorzettingsvermogen vereisen. Leven met Gods ge- en verboden, die haar en haar nakomelingen tot de huidige dag van plaats naar plaats voeren. Maar ze is ook een bron van troost.

Want wanneer Izaäk trouwt, brengt hij zijn vrouw Rebekka naar de tent van Sara, heeft hij haar lief en vindt hij troost in het verlies van zijn moeder (Gen 24:67). 

Sara als een beschermende vrouw: een rabbijnse traditie brengt haar in verband met haar familielid Jiska, de dochter van Charan (Gen 11:29). Jiska is met samech, kaf, hé, de wortel van soeka, het beschermende dak.

Jesaja is de enige Bijbeltekst buiten Genesis waarin zij voorkomt: Sara tecḥolèlchèm (Jesaja 51:2), Sara die jullie voortbrengt, hoop geeft.

Zijn troostprofetie is haar verhaal als onderdeel van de stichting van ons volk en bron van een optimistische toekomst: tocḥèlet betekent verwachting of hoop. De Babylonische Talmoed tenslotte ziet Sara als de eerste van zeven Bijbelse profetessen (Megillah 14a). 

Sara leeft voort

Sara leeft voort wanneer we op sjabbatot en beide Rosj haSjana-dagen over haar lezen, in de Liberale Amida en wanneer meisjes voor de kidoesj vrijdagavond worden gezegend.

Sara is 127 jaar geworden, met 7 jaar zo intelligent als 20 en met 100 zo mooi en wijs als een 20-jarige. (zie Midrasj haGadol).  

Cover beeld Bloom, 2021