Over: Een broer in Jeruzalem van Marja Vuijsje
Sommige boeken lezen als een gesprek of een bekentenis.
Een broer in Jeruzalem van Marja Vuijsje neemt je mee in iets zeldzaams: het leest als een poging om een relatie overeind te houden wanneer woorden tekortschieten. Niet omdat er niets meer te zeggen valt, maar juist omdat dat de relatie te veel op het spel zou zetten. Wat doe je met de kunst van het niet eens zijn als je woorden hebt, maar ze niet wilt inzetten omdat ze als kogels kletteren in elkaars hart?
Broer en zus aan weerszijden van een conflict
Het boek verschijnt in een tijd waarin meningsverschillen steeds vaker uitmonden in verwijdering. Families, vrienden en geliefden raken verstrikt in politieke, culturele en morele tegenstellingen.
Vuijsje maakt deze innerlijke strijd tastbaar in de relatie met haar oudere broer Wim. Hij woont al sinds 1962 in Israël. Terwijl de oorlog na 7 oktober de wereld verder polariseert, blijken ook broer en zus steeds verder van elkaar af te staan in hun opvattingen over Israël, Palestijnen, geschiedenis en rechtvaardigheid.
Hun relatie probeert die tegenstelling niet op te lossen. Dat zou ook te gemakkelijk zijn. Vuijsje verleidt de lezer niet tot de enkelvoudige gedachte dat diepgewortelde conflicten verdwijnen zodra mensen maar goed genoeg naar elkaar luisteren. Soms luisteren mensen uitstekend en blijven ze het fundamenteel oneens. Het probleem ligt niet in een gebrek aan empathie, maar in de persoonlijke verschillen in ervaringen, angsten en interpretaties van dezelfde werkelijkheid.
Het oude verhaal van de broer
De drijfveer om de verbinding niet op te geven deed me denken aan Antigone. Daarmee raakt Een broer in Jeruzalem aan een van de oudste thema’s uit onze culturele geschiedenis: de broer. Lang voordat Sophocles in Antigone de onvoorwaardelijke loyaliteit aan een overleden broer bezong, worstelden de verhalen uit de Thora al met de vraag wat het betekent om verbonden te zijn met een broer. De verhalen van Kaïn en Abel, Jakob en Esau, Jozef en zijn broers gaan niet over harmonie, maar over jaloezie, verraad, afscheid en moeizame verzoening.
Muziek doet wat woorden niet kunnen.
Juist daarom is Vuijsje’s boek zo intrigerend. Het laat zien hoe het oude broedermotief zich in de moderne wereld heeft verplaatst van de strijd om gelijk te krijgen naar de vraag hoe je contact houdt wanneer gelijk krijgen onmogelijk is geworden. Gescheiden in afstand, in beleving, in opvatting en toch verbonden met elkaar. Als woorden niet werken, probeer dan te zingen.
De grote kracht van het boek schuilt in de muziek, want die vraagt niet om overeenstemming. Wanneer gesprekken vastlopen, zingen broer en zus samen. Via de telefoon. Over duizenden kilometers afstand. Elvis Presley. Somewhere Over the Rainbow. Het Ave Maria. Joodse liederen. Soms schuurt het repertoire zelfs langs hun politieke verschillen. Maar juist dan blijkt muziek iets te kunnen wat argumenten niet vermogen. Muziek opent je hart door kavanah, de intentie en aandacht van gedeelde tijd en aanwezigheid.
Taal onder taal
Wie samen zingt, moet luisteren naar het ritme van de ander. Je kunt niet tegelijkertijd een duet zingen en een debat winnen. In die simpele maar diepzinnige observatie schuilt misschien wel de kern van het boek. De liedjes fungeren als een taal onder de taal. In haar herinnering zit Vuijsje weer naast haar broer op de bank bij de oude bakelieten Philips-radio in Amsterdam, in de tijd voordat hij naar Israël emigreerde. Het zingen activeert een gedeeld emotioneel archief waar de politiek geen grip op heeft: hun gedeelde kindertijd. Een plaats waar herinneringen ouder zijn dan overtuigingen en waar gedeelde geschiedenis belangrijker blijkt dan actuele meningsverschillen.
Dat maakt de titel van het Beatles-lied Love Me Do onverwacht betekenisvol. Eindelijk muziek niet als romantische boodschap, maar als uitdrukking van een liefde met horizontale loyaliteit, die geen uitleg nodig heeft: broer en zus hoeven elkaar niet voortdurend te verzekeren van hun verbondenheid. Die bestaat al. Ze zingen samen ook Somewhere Over The Rainbow uit The Wizard of Oz waar alles draait om het verlangen naar ’thuis’, de imaginaire plek waar de problemen als ‘citroendruppels’ smelten.
Door dit samen te zingen, erkennen ze elkaars heimwee, kwetsbaarheid en ontheemding.
Als het niet gezegd kan worden, dan vertaalt kunst ons innerlijke wezen. Daarom hebben we muziek. Daarom zijn stiltes soms zo veelzeggend, als we elkaar maar blijven vasthouden.
Vuijsje schrijft helder, intelligent en zonder sentiment.
Ze romantiseert haar broer niet, noch zichzelf. Integendeel: het boek ontleent zijn geloofwaardigheid juist aan de bereidheid om ongemakkelijke waarheden te laten bestaan. De lezer krijgt geen helden en geen schurken voorgeschoteld, maar twee mensen die ieder hun eigen geschiedenis meedragen en die allebei proberen trouw te blijven aan wat zij juist beschouwen.
Liefde zonder overtuigingsdrang
Soms betekent liefde simpelweg dat je besluit de wapens neer te leggen.Misschien is dat uiteindelijk de meest ontroerende les van dit prachtige boek. Horizontale loyaliteit betekent niet dat conflicten verdwijnen. Het betekent ook niet dat verschillen worden gladgestreken. Wel dat je niet langer probeert de ander te winnen voor jouw waarheid.
De kunst is dat je blijft luisteren naar een stem aan de andere kant van de lijn. En af en toe samen een lied zingt.
Het boek is vertaald naar een concertlezing met de auteur samen met pianist Marcel Worms, waarin deze liedjes live worden verweven met het verhaal.
Aanrader om deze lezing te bezoeken of te boeken bij Marcel Worms.
Een broer in Jeruzalem
Te bestellen bij:
Uitgeverij Atlas Contact
cover: Antigone, regie Robert Carsen, 2026
Geef als eerste een reactie