De Hoge Feestdagen staan voor de deur met daarin een speciale plek voor het Kol Nidrei.
De versie met de Asjkenazische melodie van Max Bruch staat in de wereld van de klassieke muziek hoog aangeschreven. Bruch gebruikte de melodie daarvan in het eerste deel van zijn Kol Nidrei.
Het ís ook prachtige muziek, heerlijk om naar te luisteren en heerlijk om te spelen.*
Hoe geliefd de melodie ook is, de joodse componist Arnold Schönberg (Wenen, 1874 – Los Angeles, 13 juli 1951) vond Bruchs compositie romantisch gezwijmel. Hij heeft een eigen versie gecomponeerd, die een stuk minder bekend is. Dat is jammer want het is mooie muziek en er steekt een rijk geschakeerd verhaal achter dat laat zien hoe joodse traditie en geschiedenis en zijn levensgeschiedenis met elkaar zijn vervlochten.
Volgende week zal ik vertellen over Schönbergs eigenzinnige en verrassende versie van het Kol Nidrei. Maar eerst introduceer ik de componist Arnold Schönberg.
* Op youtube staan verschillende mooie opnamen waaronder die van Stephen Isserlis met de Israël Camerata of die van cellist Amit Peled. Zie ook het artikel van Jules van Hessen over het Kol Nidrei van Max Bruch in De Vrijdagavond.
Arnold Schönberg veranderde Westerse muziektraditie
Arnold Schönberg is een gezichtsbepalende figuur in de kunstgeschiedenis van de afgelopen eeuw. Hij heeft het aangedurfd om het uitgangspunt van de westerse muziektraditie achter zich te laten. Daarin was er – zeer kort weergegeven – sprake van een hiërarchie tussen de noten van een toonsoort/toonladder. Schönberg liet die hiërarchie achter zich en behandelde iedere noot in een notenreeks gelijkwaardig. Dit opende geheel nieuwe perspectieven op componeren. Het leidde tot de ontwikkeling van atonale muziek, zoals in zijn befaamde twaalftoonsysteem.
Arnold Schönberg is geboren in een tamelijk geassimileerd gezin met een atheïstische vader en een moeder die hechtte aan de joodse traditie. Er is niet veel bekend over de plek die het jodendom in het gezin innam. Schönberg heeft bijvoorbeeld nooit Hebreeuws geleerd en hij nam niet deel aan het joodse religieuze leven. Maar het jodendom nam in de loop van zijn leven een steeds belangrijker plaats in, deels omdat de omstandigheden hem daartoe noopten, maar grotendeels omdat hij dat zelf wilde.
Toegangskaartje voor de Europese cultuur
Zover was het nog niet in 1898: toen bekeerde hij zich tot het lutheranisme. De doop als toegangskaartje voor de inner circle en inner world van de westerse cultuur, zeg maar. Componisten als Felix Mendelssohn Bartholdy en Gustav Mahler gingen hem voor.
Waarom hij zich bekeerde is niet helemaal duidelijk. Het lijkt erop dat hij dat deed uit jeugdig enthousiasme, geïnspireerd door drie mensen, onder wie Gustav Mahler, die hem stimuleerden in de ontdekkingstocht naar zijn muzikale talenten. Bij Schönberg zijn geen sporen van verinnerlijking van het christelijke gedachtegoed te vinden. Des te meer van joodse traditie en geschiedenis.
“Bekeerde jood” Schönberg werd toegang ontzegd tot het vakantieresort Mattsee.
De doop als toegangskaartje voor de Europese kunstgeschiedenis bleek geen garanties te bieden. Gedoopt of niet, hij werd geen ‘christen’ genoemd, maar ‘bekeerde jood’. Schokkend – en een beslissend kantelpunt in zijn leven – was toen hem de toegang werd ontzegd tot het vakantieresort Mattsee, vlakbij Salzburg, waar hij jarenlang op vakantie ging. Andere bezoekers wilden daar geen joden hebben. Dus werd Schönberg gevraagd of hij schriftelijk wilde bewijzen dat hij een christen was. Schönberg bedankte voor de eer.
Heftig was het einde van Schönbergs vriendschap met Kandinsky, een geestelijk vader van abstracte beeldende kunst. Het was een bijzondere vriendschap tussen twee mensen die een beslissende draai gaven aan de kunstgeschiedenis van de twintigste eeuw. Ze waren elkaars geestverwanten. Zie mijn artikel over Kandinsky’s atonale kleurenpracht.
Groot was voor Schönberg de schok toen Kandinsky stereotiepe antisemitische denkbeelden bleek te delen. Kandinsky liet nog vergoelijkend weten dat hij een uitzondering zou maken voor Schönberg. Maar ook voor deze eer bedankte Schönberg. Hij wilde niet die ene uitzondering zijn van het lot van zijn volk, hij wilde er deel van uitmaken. Hij begon zich te realiseren dat hij altijd buitenstaander zou zijn in de Oostenrijkse en later de Duitse samenleving en gaf het jodendom een steeds nadrukkelijker plaats in zijn leven.
In zware tijden keerde hij zich niet af van die identiteit, maar bekende hij zich juist ertoe. Zo ging dat met Schönberg, zo lijkt het ook in onze tijd te gaan.
Vlucht uit Oostenrijk en Duisland
Uiteindelijk moest hij het antisemitisme in Oostenrijk en Duitsland ontvluchten en emigreerde hij naar de Verenigde Staten van Amerika. Daar arriveerde hij op 31 oktober 1933.
In de Verenigde Staten heeft hij zich onvermoeibaar ingespannen joden uit Europa te helpen ontsnappen. Daar ontwikkelde hij ook zijn toenemende betrokkenheid bij het joodse leven. In 1938 componeerde hij zijn Kol Nidrei.
Later in zijn leven schreef hij een aantal grootse composities, waaronder zijn opera Moses und Aron, en A Survivor from Warsaw. Hij werd uitgenodigd om de eerste directeur van de Israel Academy of Music te worden. Hij overleed in 1951, vlak voordat hij in deze unieke functie aan de slag zou gaan.
Terugkeer in joodse gemeenschap
Vlak voor zijn vertrek uit Europa in 1933 keerde Schönberg officieel terug tot het jodendom. Hij markeerde die terugkeer met een ceremonie in de liberale sjoel aan de Rue Copernic in Parijs onder leiding van Rabbijn Louis-Germain Lévy, met schilder Marc Chagall als een getuige.
Zo’n ceremonie is in joodse zin ongebruikelijk. Waarom wilde Schönberg dat en nam hij daartoe het initiatief? Misschien wilde hij een statement maken, bijvoorbeeld: ‘Ik word uit Europa verjaagd. Ik laat het antisemitische, christelijke Europa achter me, maar ik verlaat Europa wel als jood.’
Daarnaast speelden bij hem allerlei inhoudelijke motieven. Daarvan zijn denk ik sporen te vinden in zijn Kol Nidrei. Daarover gaan we het volgende week hebben.
cover: collage Bloom op basis van beeld van Elbphilharmonie Hamburg
Geef als eerste een reactie