Muziek als laatste strohalm, over De Man met de Glimlach 

Mijn boek De Man met de Glimlach is gedrukt, maar het schrijfproces kachelt nog door in mijn hoofd. 

Met een optimistisch oog op een tweede druk voeg ik soms nog iets toe aan het manuscript. Dit is op zich een groot verschil met film. Wanneer in de filmmontage ‘het beeld op slot gaat’, verandert er inhoudelijk niets meer. 

Dit boek was een persoonlijk gedreven zoektocht. Het tragische verhaal van Aäron Cohen, de opa die ik nooit heb gekend, sluimerde nog jaren na zijn dood in de familie. Wat was er toch met hem gebeurd? Waarom kwam hij pas in juni 1947 vanuit Nederlands-Indië weer terug in Nederland? 

Op verzoek van de redactie schrijft regisseur Paul Cohen over zijn zojuist verschenen documentaire De Man Met De Glimlach. Deze film verweeft op een inventieve manier recente zoektochten van min of meer toevallig ontmoette mensen in de trein naar Duitsland met historische beelden over het lot van de familie Cohen in een Japans interneringskamp in Nederlands-Indië. Daar in het Verre Oosten hoopten ze veilig te zijn voor de anti-joodse maatregelen van nazi-Duitsland. Deze zeer persoonlijke, vernuftig gemonteerde documentaire geeft alle ruimte voor reflectie op de doorwerking van een vernietigende oorlog op de overlevers en de volgende generatie. De lange documentaire (100 minuten) wordt vanaf 30 april vertoond in de bioscoop. De NTR brengt de film in verkorte vorm op tv.

Gevlucht

De familie Cohen was op 14 mei 1940 gevlucht met (waarschijnlijk) de laatste boot vanuit IJmuiden naar Engeland. 

Dat ik besta, heb ik te danken aan mijn oma Ro Cohen-de Wolff, die in de nacht van 13 mei 1940 haar man Aäron  – destijds hoofdredacteur van het ANP – op zijn werk belde en hem door de telefoon maande: “A, we moeten gaan! NU!!”

Zonder haar bevel was de hele familie ongetwijfeld op transport gezet naar het oosten (nu ‘slechts’ de helft). 

Terug uit Nederlands-Indië

Begin 1946 waren mijn vader, tante, oma en oudtante weer terug uit Nederlands-Indië. Dat Aäron ‘had doorgewerkt onder de Jappen’ werd wel eens gefluisterd, maar is nooit onderzocht. Ooit was er een ordner met het volledige dossier, maar die was ‘zoekgeraakt’. Of weggegooid. Al heel lang geleden. 

Mijn vader Bram Cohen zat tijdens de oorlog drie jaar lang in het ‘jappenkamp’ met honger, ziektes en de dagelijkse afranselingen om hem heen. Terwijl zijn vader Aäron in het Tanah Abang-kamp zat, een afgesloten wijk in Batavia. 

Daar was wel voldoende te eten, want hij werkte voor de Japanse propagandaradio – niét uit vrije wil uiteraard. Dit gegeven leek mij voldoende voor een boek. 

De film De Man met de Glimlach, vanaf 30 april te zien in de filmtheaters, gaat alleen over mijn vader. In de lente van 1947 maakte hij een levensbepalende  treinreis van Amsterdam naar Kopenhagen, een reis waar ik eveneens mijn bestaan aan te danken heb. 

Heel begaafd maar niet wijs

Een gedachte die onlangs in mij opkwam en die ik nog aan het boek zou  willen toevoegen, is dat mijn vader dan wel heel intelligent, ijverig en begaafd was, maar niet wijs. 

Hij had een grote carrière als gynaecoloog en werd alom geprezen. Toen hij in 1975 op 51-jarige leeftijd overleed, kwamen er honderden mensen naar de crematieplechtigheid. Hij was gezien, maar zijn aanvankelijk latente en vervolgens zichtbare kamptrauma brak hem als mens op. 

Hij kon hysterisch ongeduldig worden en had last van onbeheersbare woedeaanvallen. Mijn zus noemt hem in de film een ‘huisterrorist’. 

Wijsheid, bijvoorbeeld in de opvoeding of in het huwelijksleven, was hem niet gegeven. Misschien zou hij die, met al zijn slimheid, nog hebben opgedaan als hij oud had kunnen worden. 

Chopin als laatste strohalm

Hij had ook een romantische kant. Chopin was zijn lievelingscomponist.  Ergens in het boek beschrijf ik hoe ik als jongetje onder de vleugel zat terwijl hij de études speelde. 

Chopin is een beetje geniaal, het gaat alle kanten op, het is piano-technisch soms heel ingewikkeld en het zit vol hartstocht. Daar zat de levenskracht, denk ik dan, die hem erdoorheen heeft geholpen, drie jaar lang in de kampen. 

Hij kon op zijn brits hele symfonieën in zijn hoofd ‘beluisteren’. In het kamp zat ook de beroemde violist Szymon Goldberg. Hij trad op en hielp zo de gevangenen even uit hun ellende. 

Dat er aan de film niets meer kan veranderen, betekent niet dat hij ‘af’ is.  

Want achteraf, soms pas na een jaar, komen er altijd momenten van inzicht.  Over shots of scènes die tekortschieten, die eruit hadden gemoeten, of  anders gemonteerd. Maar dat went als je al zovele documentaires hebt gemaakt. 

Herinnering van mijn broer

Als er nog een tweede druk van het boek verschijnt, zal daar ook een herinnering van mijn broer aan worden toegevoegd. Die herinnering kwam pas bovendrijven toen hij in het boek begon te lezen. Hij vroeg aan mij: “Wist jij dat vader één keer zelf door de jappen is gemarteld? Om erachter te komen of hij meer wist over een ontsnapte gevangene, hielden ze een brandende sigaar onder zijn scrotum.” 

Dit had Bram begin jaren zeventig aan mijn broer toevertrouwd. Details over de pijn liet onze vader achterwege. Trauma lijkt geboren.

De Man met de Glimlach 

De Man met de Glimlach
door Paul Cohen
ISBN 978909041834608
april 2026
278 pagina’s €22,50

It is easy enough to be pleasant
When life flows-along like a song.
But the man worthwhile 
Is the man with a smile
When everything goes dead wrong.*

* Gedichtje dat Bram Cohen boven zijn brits had hangen tijdens zijn jaren in het Jappenkamp in Nederlands-Indië.

Documentaire

2025 | 100 minuten | Nederland | Regie en camera: Paul Cohen | Montage: Gys Zevenbergen | Sound design: Michel Schöpping | Uitvoerend producent: Estelle Bovelander | Producent: Witfilm | Coproducent: NTR | Distributeur: Verde Films | Vanaf 30 april in de bioscoop

cover: boekomslag De man met de glimlach