“Ze zegt dat je volgende week vooral het geluid hard moet zetten.” Op dit spannende moment lieten we je vorige week achter.
We beloofden een video waarin Bar Vingerling op het terras van Tony’s Coffee enkele karakteristieke Portugese melodieën a capella voordraagt.*
Maar Bar kwam met een beter idee. Hij wil die opname samen met chazzan David Nunes Nabarro maken, zodat niet alleen de muziek, maar ook het verhaal achter deze eeuwenoude Portugese traditie verteld kan worden. Die bijzondere video komt er vast en zeker, het verhaal vertellen we hier.
*Zie deel 1 van het geheime conservatorium van de Jodenbreestraat.
Gesprek verstomt
Bar neemt die middag op het terras een slok koffie, kijkt even voor zich uit en begint te zingen. Zonder begeleiding, zonder microfoon en zonder enig vertoon vult zijn stem het terras. Een serveerster blijft even stilstaan, twee toeristen leggen hun telefoons neer en aan het tafeltje naast ons verstomt een gesprek halverwege een zin. Zonder dat iemand er erg in heeft, verandert een Amsterdams koffieterras voor enkele minuten in een synagoge.
“Hoor je wat er gebeurt?” vraagt David zacht. Ik schud mijn hoofd.
“Dat geeft niets. De eerste keer hoorde ik het zelf ook niet.”
Bar onderbreekt zijn voordracht en legt uit waarom juist één ogenschijnlijk onbelangrijke halve toon een gebed een heel andere lading kan geven. Langzaam wordt mij duidelijk dat hij niet alleen over muziek spreekt, maar over een eeuwenoude manier van bidden die van generatie op generatie is doorgegeven.
Lilly kijkt hem aandachtig aan en laat een korte blaf horen. “Ze vraagt of je dan ooit bent uitgeleerd,” vertaalt David.
Bar lacht. “Dat denk ik wel.” David schudt meewarig zijn hoofd. Het terras lacht mee.
David vertelt hoe de Portugese gemeente na de verdrijving uit Spanje in 1492 en enkele jaren later uit Portugal opnieuw moest leren hoe zij in vrijheid Joods kon zijn.
“Je zou kunnen zeggen,” zegt David terwijl hij even nadenkt, “dat het jodendom in Amsterdam toen opnieuw werd opgebouwd. Niet vanaf nul, maar misschien wel vanaf versie twee. Men beschikte over herinneringen, over fragmenten, over eeuwenoude melodieën en over mensen die wisten hoe die traditie ooit had geklonken. Alles moest opnieuw met elkaar worden verbonden.”
Hij zwijgt even en kijkt naar de oude gevels aan de overkant van de Jodenbreestraat.
Chazzan van de Esnoga
“Mijn vader werd kort na de oorlog chazzan van de Esnoga,” vertelt hij. “Tot in de jaren tachtig stond hij vrijwel iedere sjabbat en feestdagen voor de teba.”
David vervolgt: “Voor de meeste mensen hield de dienst op als zij de synagoge verlieten. Bij ons thuis begon hij dan vaak pas. Er werd gesproken over de volgorde van de gebeden, over de uitspraak van een Hebreeuws woord of over een halve toon die misschien net iets anders had geklonken dan de vorige keer.”
Hij verzucht: “Ik heb eigenlijk nooit anders gekend. De Esnoga stond niet naast ons huis; de Esnoga woonde bij ons.”
Het gesprek komt vanzelf op de manier waarop de Portugese zangtraditie eeuwenlang bewaard is gebleven. Tot mijn verbazing kwam daar nauwelijks papier aan te pas.
“Bladmuziek was nooit de garantie,” legt David uit. “Mensen waren dat.”
Eeuwenlang kende de Portugese gemeente een kleine examencommissie die een toekomstige chazzan beoordeelde. Wie dacht dat hij mooi kon zingen, kwam bedrogen uit. Niet de kracht van de stem was doorslaggevend, maar de vraag of iedere melodie, iedere uitspraak, iedere versiering en zelfs iedere halve toon precies overeenkwam met de wijze waarop zij al generaties lang werd overgeleverd. Pas wanneer daarover overeenstemming bestond, mocht iemand de teba beklimmen. Persoonlijke interpretaties waren ongewenst, het ging niet om de zanger, maar om de traditie.
Volgens David gebeurde het vroeger zelfs dat een fout gevolgen kon hebben voor het salaris van de voorzanger. De gemeenschap nam haar muzikale erfgoed buitengewoon serieus.
“Dat klinkt streng,” merk ik op.
“Dat was het ook,” antwoordt David zonder aarzelen. “Maar alleen daardoor is deze traditie vier eeuwen lang vrijwel onveranderd gebleven.”
veel stemmen verstomden voorgoed
Na de Shoah veranderde alles. De Portugese gemeente werd kleiner, veel stemmen verstomden voorgoed en de vanzelfsprekende overdracht van kennis werd ineens iets kwetsbaars. Waar vroeger verschillende chazzanim elkaar konden corrigeren en aanvullen, bleven er steeds minder mensen over die de oude voordracht nog kenden uit eigen ervaring.
“En juist daarom,” zegt Bar, “voelt deze verantwoordelijkheid soms zwaarder dan ik ooit had gedacht.”
Hij kijkt even voor zich uit.
“Je probeert niets nieuws te maken. Integendeel. Het mooiste compliment zou zijn wanneer iemand over vijftig jaar zegt: “Het klinkt nog precies zoals vroeger.” Dan heb je jezelf eigenlijk onzichtbaar gemaakt, en juist dát is de bedoeling.”
Er valt een stilte waarin niemand de behoefte voelt iets toe te voegen.
Lilly verbreekt haar als eerste. “Woef.”
David kijkt haar aan. “Ze zegt dat mensen toch wonderlijke wezens zijn.”
“Jullie bewaren schilderijen achter glas, diamanten in een kluis en oude boeken in bibliotheken. Maar de kostbaarste schatten blijken niet opgeborgen te kunnen worden. Die leven alleen zolang iemand bereid is ze telkens opnieuw aan een ander door te geven.”
Niemand zegt iets. Misschien omdat zelfs David vindt dat zij gelijk heeft.
Officiële voorzanger
Aan de overkant wandelen toeristen richting de Stopera. Trams klingelen over het Waterlooplein. De stad leeft zoals zij dat al eeuwen doet. En aan een tafeltje op het terras van Tony’s Koffiehuis is zojuist iets gebeurd wat bijna niemand heeft opgemerkt.
Na tientallen jaren zonder vaste chazzan heeft de Esnoga weer een officiële voorzanger. Niet om een nieuwe traditie te beginnen, maar om de stem voort te zetten van degenen die hem voorgingen, onder wie Davids vader en al die andere Portugese chazzanim die hun kennis nooit opschreven, maar doorgaven aan de volgende generatie.
Lilly springt van haar stoel en rekt zich loom uit.
De Puppychino is op. De koffie ook.
“Woef.”
David glimlacht. “Ze zegt dat we volgende week gewoon weer verder oefenen.”
En eerlijk gezegd denk ik dat zij daarmee precies samenvat waarom sommige tradities nooit verdwijnen.
cover: Talma Joachimsthal
Geef als eerste een reactie