De gevleugelde uitdrukking ‘de geschiedenis ligt op straat’ bleek ook afgelopen weken in Amsterdam- Oost volop van toepassing.
Op 4 mei 2026 vond een Huizen van Verzet bijeenkomst plaats in de Protestantse Muiderkerk aan de Linnaeusstraat. Bijna tweehonderd geïnteresseerden luisterden naar inleidingen over ‘Synagoge Oost en het Joodse leven in de Dapperbuurt’.
Onderzoeker Rogier Schravendeel vertelde hoe de Dapperbuurt rond 1880 ontstond als nieuwbouwproject met diverse verenigings- of chewersjoeltjes voor de, toen nog beperkte, joodse bevolking. Zij concurreerden met elkaar bij het verkrijgen van minjan. Dat waren Bebeth Ja’akow in de Commelinstraat en chewre Rechouwous in de aangrenzende Indische Buurt aan de Molukkenstraat.
Naf Herscher, ooit buurtbewoner en bezoeker kleine Linneaussjoel, belichtte de wens om tot de bouw van een grote sjoel te komen. Zo ontstond nieuwbouw op de hoek van de Linnaeusstraat en Polderweg, het grote monumentale door architect Jacob Baars ontworpen sjoelgebouw met driehonderd zitplaatsen.
Socialistische joodse buurtbewoners
Bij de opening in 1928 werd getracht de weinige religieus-joodse bewoners in Amsterdam-Oost terug te winnen. De aantrekkingskracht op de overwegend socialistische joodse buurtbewoners bleef beperkt. Dit ondanks de gunstige locatie van de nieuwe grote sjoel vlakbij de Transvaalbuurt die tot 1940 liefst vijftienduizend joodse bewoners kende.
Velen van hen waren afkomstig uit de oude joodse buurt in het centrum van de stad en vonden in Oost moderne huisvesting. Naf Herscher kon uit eigen jeugdervaring vertellen over de kleine sjoel aan de Linnaeusstraat die was opgericht na de afbraak van de grote sjoel vanwege de gedecimeerde joodse gemeenschap.
Uiteindelijk bleek ook de kleine, sfeervolle sjoel niet in staat voldoende bezoekers te trekken vanwege vertrek van joodse bewoners naar onder meer Buitenveldert en Amstelveen.
Tegenwoordig is in dit gebouw een drukkerij gevestigd. Nafs bijdragen als chazan van delen uit de sjabbatdienst verlevendigden zijn historische uiteenzetting.
Leo Trager en Zeeburg
Ruben Vis sprak over de trieste geschiedenis van de vijftienjarige jeugdleider Leo Trager uit Amsterdam-Oost, de jongste persoon met een Sperre.
Ook de oudste joodse locatie in Oost, de Joodse Begraafplaats Zeeburg* uit 1714, kreeg vermelding. In 2014 ontving deze begraafplaats bij het driehonderdjarig bestaan het predicaat Monument van de Gemeente Amsterdam. Dankzij vrijwilligers is deze al in 1914 gesloten en vele jaren verwaarloosde begraafplaats opgeknapt, weer herkenbaar als joodse begraafplaats en tevens op vaste tijden toegankelijk.
*zie de artikelen van Channa Kistemaker over de Joodse Begraafplaats Zeeburg
Stippenkaart
Op 10 mei jl. liep ik mee met de stadswandeling over de Indische Buurt tijdens de Tweede Wereldoorlog onder leiding van historicus en stadsgids Huibert Teekens en Rob van Veelen, coördinator van het Indische Buurt museum. Teekens had op basis van informatieve politiearchieven een stippenkaart gemaakt. Daaruit blijkt het grote aantal CPN-leden in de buurt, de vele NSB-leden evenals vele joden die in de Indische Buurt regelmatig als directe buren woonden. CPN’ers waren vaak actief in het verzet en verspreidden de partijkrant De Waarheid, bij NSB’ers werden vaak ruiten ingegooid en de meeste joden werden gedeporteerd en vermoord.
Deze moderne kaart biedt inzicht en heeft natuurlijk een geheel ander oogmerk dan de beruchte Stippenkaart uit 1941 die werd gemaakt door ijverige Amsterdamse gemeentediensten op dringend verzoek van de Duitse bezetter ten behoeve van de Jodenvervolging. NIOD-onderzoeker Jeroen Kemperman beoordeelde in 2025 de rol van de overheid ‘(…) als het fundamenteel tekortschieten van de oorlogsgeneratie bestuurders.’ Zie mijn artikel in deze krant: Gemeente biedt 416 euro voor elke vermoorde Amsterdamse jood.
Klein monument voor CPN-verzet
Een voorbeeld van het CPN-verzet toonde een klein monument in de binnentuin van het Van der Pek-blok aan de Molukkenstraat bij het Javaplein ter nagedachtenis aan de broers Gerard en Anton Engelen en Jan Friederich. Zij waren door de Duitsers opgepakt vanwege wapensmokkel en bij wijze van represaille gefusilleerd. Het eenvoudige monument was het eerste herdenkingsmonument in Amsterdam na de Tweede Wereldoorlog.
De trieste rol van het nabijgelegen Muiderpoortstation bij de deportatie van tienduizenden Amsterdamse joden – hier vertrokken vele treinen naar Westerbork – kwam eveneens aan de orde.
Trieste rol Muiderpoortstation
We liepen langs diverse Stolpersteine en via een spoortunneltje bereikten we de Polderweg en het nabijgelegen Muiderpoortstation. De deportatie vanaf deze locatie van zoveel duizenden Amsterdamse joden betekende voor mij een persoonlijke herinnering.
Mijn vader Bernard Mock werd bij de grote razzia van juni 1943 in Amsterdam-Zuid opgepakt. Die dag bleek voor totaal ruim 5.500 joden ook uit de Transvaalbuurt hun laatste dag in Amsterdam.
Met de gemeentetram werd mijn vader vanaf het verzamelpunt Daniel Willinkplein (thans Victorieplein) gedwongen vervoerd naar de Polderweg. Daar wist hij echter door een combinatie van moed, slimheid en geluk aan een ‘enkele reis Westerbork en verder’ te ontkomen door een armband van een medisch begeleider te lenen.
Later werd voor de deportatietreinen gebruikgemaakt van een terrein op de Rietlanden dat in het Sperrgebiet lag en waar de Duitsers nog meer vrij spel hadden.
Begraafplaats Zeeburg
De wandeling leidde verder langs gebrandschilderde ramen in nieuwbouwhuizen met afbeeldingen van gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog zoals de in het Flevopark neergestorte Engelse bommenwerper geraakt door luchtafweer opgesteld op Fliegerhorst Zeeburg. Het vliegtuig was op weg voor een missie naar het Ruhrgebied.
De leerzame wandeling werd afgesloten met uitleg over de Joodse Begraafplaats Zeeburg daterend uit 1714 en formeel gesloten in 1914. Tijdens de oorlog was deze begraafplaats nog dertien hectare groot. Mogelijk is er illegaal begraven en hebben talrijke houten zerken als brandstof gediend tijdens de gure winter. Eén zerk bleef echter gespaard en bevindt zich thans in het Joods Museum. De naoorlogse aanleg van toegangswegen tot de Schellingwouderbrug maakte het noodzakelijk om een deel van de begraafplaats, ca. vijf hectare, onder rabbinaal toezicht te ontruimen.
Herbegrafenis vond plaats op de nog steeds actieve joodse begraafplaats in Diemen. De buurtwandeling werd afgesloten met een bezoek aan het Flevopark en Distilleerderij ’t Nieuwe Diep, waar onderduikers in ruimte onder de tapkast veiligheid vonden en nu met historische foto’s buurtherinneringen levend houden.
Geschiedenis van inmiddels ruim tachtig jaar geleden raakt nog steeds vele Amsterdammers getuige de grote belangstelling, de positieve reacties en aanleiding voor mooie gesprekken. Belangrijk daarom bijeenkomsten van Huizen van Verzet, onderdeel van Joodse Huizen / Huizen van Verzet te blijven houden en tevens leerzame buurtwandelingen te maken.
cover: interieur synagoge Linnaeusstraat, foto Open Source
Geef als eerste een reactie