In duidingen van de recente Israëlische politiek, met name als het gaat over de extreme rechtervleugel rond Itamar Ben-Gvir en Bezalel Smotrich, komt steeds vaker het woord ‘messianistisch’ op.
Zowel in de Israëlische pers als daarbuiten wordt hun radicale politieke agenda, waarin de uitbreiding van de nederzettingen, verdrijving van Palestijnen en annexatie van de Westbank en Gazastrook centraal staat, als ‘messianistisch’ getypeerd. Wat wordt daarmee bedoeld en hoe helpt dit begrip om de ontwikkelingen in de Israëlische politiek en samenleving beter te begrijpen?
De opkomst van het zionisme stelde het orthodoxe jodendom voor stevige vragen. Was dit een seculiere beweging die de continuïteit van het jodendom bedreigde? Als dat zo was, dan moest de nieuwe beweging te vuur en te zwaard bestreden worden. Of kon het zionisme gezien worden als een religieus fenomeen, dat bezien moest worden vanuit de eeuwenoude traditie van Joods messianisme?
In dat geval was het geboden om zich bij het zionisme aan te sluiten en dat van een degelijk religieus fundament te voorzien. Die vragen kwamen aan het eind van de negentiende eeuw op en zijn sindsdien alleen maar urgenter geworden.
Orthodoxe reacties op het zionisme
In zijn klassieke studie Messianism, Zionism, and Jewish Religious Radicalism (1996) brengt de Israëlische filosoof Aviezer Ravitzky met brille de orthodoxe reacties op het zionisme in kaart en laat hij zien hoe het messianisme in het jodendom van de twintigste eeuw een enorme comeback beleefde.
Wie de wereld van de Israëlische orthodoxie beter wil leren kennen, kan nog altijd niet om Ravitzky’s hoofdwerk heen.
Hij onderzoekt de verschillende standpunten van de orthodoxie met betrekking tot het zionisme variërend van radicale veroordeling tot virtuele zaligverklaring.
Hij traceert de wortels van de religieus-zionistische ideologie en laat zien hoe aan de andere kant van het spectrum de charediem die in Israël wonen toch (grotendeels) in het reine zijn gekomen met een staat die voor hen onheilig en daarom gedoemd is.
Einde van de diaspora
Om goed te begrijpen wat er speelt, is het allereerst van belang om te definiëren wat onder messianisme verstaan wordt. Daarvoor moet teruggegaan worden naar de bronnen en geschiedfilosofie die de rabbijnen hebben ontwikkeld. De messiaanse tijd wordt voorgesteld als het einde van de fase van de diaspora, de terugkeer van het joodse volk naar het land Israël en het herstel van de soevereiniteit in een messiaans koninkrijk. Dat heeft tal van consequenties voor de verhouding tussen joden en niet-joden, voor de plek van de halacha en voor de relatie tussen joden en het Land.
De grote vraag in de negentiende en twintigste eeuw wordt in hoeverre de fysieke komst van de messiasfiguur nodig is om de messiaanse tijd in te luiden. Of is het ook mogelijk dat het messiaanse proces al begint en dat die uit zal monden in de komst van de messias? En in hoeverre kan het zionisme geduid worden in termen van messianisme? Is het onderdeel van het messiaanse proces, staat het daar los van, of is het zelfs een verhindering voor het uiteindelijke aanbreken van de messiaanse toekomst?
Het loont de moeite waard om de analyse van Ravitzky te reconstrueren en na te gaan hoe de gevolgen van de uiteenlopende orthodoxe antwoorden op de messiaanse vraag de huidige Israëlische samenleving diepgaand verdeeld houden. Voor een ieder die zich met Israël bezighoudt, moet de eerste stap zijn om die samenleving goed te begrijpen – en dan kan het niet zonder de grote diversiteit aan religieuze opvattingen over het zionisme.
Lezing Begrijpt u Israël?
Op dinsdag 26 mei eindigt de vierdelige serie ‘Begrijpt u Israël?’ van Joden Zeggen Nee met de lezing ‘Messianistisch zionisme in Israël’ door Bart Wallet.
Abram de Swaan is deze avond de moderator.
Locatie: De Hallen (Hannie Dankbaarpassage 10, Amsterdam); Aanvang: 19.30 uur
Aanmelden voor 26 mei: https://www.ticketkantoor.nl/shop/jzn-avond4
cover: screenshot uit Messianic & Jewish Art Collection
Geef als eerste een reactie