Het systeem Netanyahu, boekbespreking

Op 27 oktober kiest Israël een nieuw parlement en daarmee eindigt de zesde coalitie onder leiding van Benjamin ‘Bibi’ Netanyahu, die al dertig jaar het gezicht van de Israëlische politiek is. Van de 37 regeringen die Israël in zijn 78-jarige bestaan had, is dit wel de coalitie die de volle vier jaar vervolmaakte. 

Gekenmerkt door massale protesten tegen de hervorming van het rechtssysteem, 7 oktober, de aanhoudende Gaza-oorlog en de discussie over dienstplicht voor charediem (ultraorthodoxe Israëli’s), staat Bibi’s inmiddels aangetaste populariteit symbool voor de verrechtsing van de Israëlische samenleving. Sinds het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel tegen hem heeft uitgevaardigd, is zijn controversiële positie op het wereldtoneel onmiskenbaar. 

Wie is hij, wat drijft de man die het Israëlische beleid al decennialang mede bepaalt en vrijwel in zijn eentje domineert? Op die vragen geeft de eind vorig jaar verschenen biografie Das System Netanyahu (Het systeem Netanyahu) van de hand van historicus en publicist Joseph Croitoru inzicht. 

Croitoru (1960, Haifa) is een Duits-Israelische historicus, journalist en publicist. Hij studeerde in Jeruzalem en Freiburg in Duitsland. Eerst in Israël en sinds 1992 publiceert en spreekt hij in Duitsland. Hij is gespecialiseerd in islamitisch fundamentalisme en het Midden-Oosten conflict, met boeken over Duitsland, de Verlichting en de Oriënt (2018), de eeuwige strijd om Jeruzalem en de heilige plaatsen (2021), Hamas’ heerschappij over Gaza en de oorlog tegen Israël en de Hisbolla, en  Irans schaduwleger voor de poorten van Israël (2025). 

De Netanyahu’s in de Verenigde Staten

Netanyahu (1949, Tel Aviv) brengt zijn school- en studietijd door in de Verenigde Staten van Amerika. Daar groeit hij uit tot de huidige retorisch begaafde netwerker en fervente Zionist uit het rechtse kamp, met nauwe banden met invloedrijke pro-Israëlische kringen in de VS. 

Dat alles dankt hij aan zijn vader Benzion Netanyahu (Warschau 1910 – Jeruzalem 2012), die vanwege zijn rechtse opvattingen als academicus in Israël niet aan de bak kwam en sinds 1940 tot 1976 in Amerika woonde (met uitzondering van 1949 tot ‘58 toen het gezin in Israël leefde). Daar werd Benzion Netanyahu hoogleraar mediëvistiek maar vertegenwoordigde ook het gedachtegoed van Ze’ev Jabotinsky (1880-1940). 

Jabotinsky legde al in zijn geboorteland Polen de basis voor een militant ‘revisionistisch Zionisme’. Dat is de ‘Groot-Israël-ideologie’ die elk compromis met de Palestijnen afwijst, zoals zijn zoon Bibi ook doet. 

In de Verenigde Staten studeert Bibi  architectuur aan het gerenommeerde Massachusetts Institute of Technology (MIT), behaalt een diploma in management en werkt hij kort bij de Boston Consulting Group. Al als jonge man zette hij zich in voor hasbara (nationaal PR-lobbywerk voor Israël) in de geest van de rechtse overtuigingen van zijn vader. Hoe vroeg Netanyahu dat al deelde blijkt uit een brief die Croitoru tijdens zijn archiefonderzoek ontdekte.

Voorstel Kissinger

Als 26-jarige schrijft hij in 1974 vanuit Boston aan de invloedrijke industrieel Re’uven Hecht (Antwerpen 1909-Haifa 1993, Jabotinsky-aanhanger en sinds 1977 politiek adviseur van premier Menachem Begin): „Ik twijfel er niet aan dat onze regering zal toegeven aan de Arabische eisen – zoals voorgesteld door Kissinger [1923-2023, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken] de meeste of alle [sinds 1967 bezette] gebieden zal teruggeven. Vanaf dat moment wordt het voortbestaan van Israël een uiterst precaire aangelegenheid.“

Zoals velen van zijn generatie is Netanyahu gevormd door Israëls spectaculaire overwinning in de Zesdaagse Oorlog (1967). Hij vervulde zijn militaire dienstplicht in een elite-eenheid. De Jom Kippoeroorlog van 1973, die Israëls kwetsbaarheid toonde maar uiteindelijk ook wordt gewonnen, beleeft hij als soldaat. In 1976 keert de familie Netanyahu terug uit Amerika nadat Bibi’s oudste broer Jonathan om het leven was gekomen in Entebbe tijdens een dramatische poging om gijzelaars te bevrijden uit een Air France-vliegtuig gekaapt door het Volksfront voor de bevrijding van Palestina. Het boek met Joni’s brieven wordt in Israël, maar ook internationaal een succes. Via het „Jonathan Institute“ organiseren de Netanyahu’s in Jeruzalem en Washington twee congressen over terrorisme die veel media-aandacht kregen. Entebbe wordt een volgend emotioneel beladen uitgangspunt voor Bibi’s uiterst succesvolle publieke campagnes. 

Rode Draad

Een rode draad in Netanyahu’s carrière is zijn verzet tegen elke poging tot toenadering van Israël tot de Arabische wereld. In de decennia van zijn opmars had Israël tweemaal vredesverdragen en vredesakkoorden gesloten. De eerste is met Egypte in 1979, door uitgerekend Israëls rechtsgeoriënteerde premier Menachem Begin.

Bibi wilde een akkoord met de Palestijnen voorkomen dat tot het opgeven van de bezette gebieden zou kunnen leiden. In 1991 was het opnieuw een rechtse Likud premier, Yitzhak Shamir, die instemde met de vredesconferentie in Madrid. Dat leidde tot zijn val in 1993. Toen Likud in de oppositie zat, was Netanyahu al opgevallen dus toen hem nu met het voorzitterschap van Likud een partijcarrière aangeboden werd, maakte hij daar gebruik van.

In 1996 werd Netanyahu voor het eerst premier, kort nadat de sociaaldemocraat Yitschak Rabin, de ondertekenaar van de Oslo akkoorden (1993) en het vredesverdrag met Jordanië (1994), door een rechtsextremistische student was vermoord.

Netanyahu is gedreven door zijn afwijzing van elke erkenning van de Palestijnse aanspraken op een eigen staat hetgeen hij in 1978 omschrijft als ‘zelfmoord’. Israël zou dan op de rand van de ondergang komen te staan en dat moest per se worden verhinderd. 

Dat herhaalt hij in 2025 tijdens zijn toespraak voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York. Croitoru laat zien dat Netanjahu’s standpunten in de loop van de decennia nooit zijn veranderd en documenteert nauwkeurig hoe Netanyahu zich op alle nationale en internationale podia presenteert als expert op het gebied van internationaal terrorisme en als de ultieme beschermer van Israël. 

Op 7 oktober 2023 stort niet alleen zijn veiligheidsbeleid in, maar ook zijn decennialange zelfbeeld en wellicht ook het ‘systeem Netanyahu’, het succesverhaal dat hem van 2009 tot 2026 tot Israëls langst regerende premier aan de macht hielp. 

Wat is veranderde tijdens Netanyahu’s zesde regeringscoalitie? 

De moorddadige aanval op 7 oktober 2023 door drieduizend Hamas-terroristen was de ergste op Israël en op Joden sinds de Holocaust. Meer dan twaalfhonderd kinderen, vrouwen en mannen werden afgeslacht, verkracht of verbrand terwijl ze feest vierden of thuis zaten. Geen enkele Israëlische regeringsleider zou een dergelijke daad ongestraft hebben gelaten. 

Toen Netanyahu het bevel tot het offensief gaf, wist hij dat zijn land en de internationale gemeenschap achter hem stonden. Hij, die zichzelf ‘Mister Veiligheid’ noemt, wilde als bewijs van zijn vastberadenheid deze vernedering van Israël omzetten in een ‘totale overwinning’ op Hamas. Een verdedigingsoorlog bood hem een onverwachte kans om af te rekenen met Israëls vijanden.

Al spoedig werd duidelijk dat het Netanyahu minder om terugkeer van de ontvoerde gijzelaars ging en zelfs niet meer alleen om Gaza of Hamas, maar ook om de door zijn aartsvijand Iran gefinancierde Hezbollah en Houthi’s, en de islamisten in Syrië. Uiteraard wilde hij de Iraanse atoomcentrales vernietigen – waarbij hij lang de Amerikaanse president aan zijn kant had. Oorlog zou het enige middel zijn om de terroristen in Gaza en vervolgens ook in Zuid-Libanon en op de Westbank tot overgave te dwingen. 

Die oorlog is verwoestend en genadeloos gevoerd, denk aan de burgerslachtoffers, de vrouwen en kinderen. In de woorden van minister Ben-Gvr moesten alle Palestijnse tegenstanders verzwakt, zo niet vernietigd worden. Grote delen van de wereld en mensenrechtenorganisaties beschuldigen Israël en Netanyahu van oorlogsmisdaden en zelfs van genocide tegen de Palestijnen. Israël en Netanyahu wijzen deze beschuldigingen steevast van de hand.  

Maakt Netanyahu Israël na 7 oktober 2023 te schande? 

Croitoru vraagt zich af of deze zelfbenoemde “redder van Israël en onze hele westerse cultuur” het Joodse land na 7 oktober 2023 niet onherstelbaar te schande maakt. 

Hoe langer de oorlog voortduurt, hoe groter de ontevredenheid onder de eigen bevolking is geworden: bij de leiding van de strijdkrachten, bij vele reservisten, een groeiend aantal vredesactivisten en diegenen die met de voeten stemmen. 

Sinds enkele jaren is het aantal ‘afdalers’, zoals de jordiem (joden die vertrekken uit Israël) geringschattend genoemd worden, groter dan de ‘opstijgers’, oliem. Sommige Israëli’s, moe van de lange oorlog en de regelmatig terugkerende sirenes, vragen zich af hoe lang hun land deze situatie nog kan verdragen. 

Israëls politieke bondgenoten

AIPAC (American Israel Public Affairs Committee) staat achter Israël, maar de sympathie voor het land neemt onder een deel van de traditionele Joodse ondersteuners in de VS en Europa af. Dat geldt ook voor Israëls langjarige politieke bondgenoten en hun leiders en de landen die deel uitmaken van de Abraham Akkoorden (de VS, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Marokko). Israël lijkt een paria onder de naties te worden, zoals de Joden als minderheid dat vaak waren in de ogen van anderen.

Croitoru: „Terughoudend, zoals hij zichzelf altijd beschrijft, is Netanyahu niet“

De historicus wijst erop dat er tijdens diens verschillende ambtstermijnen voor 7 oktober 2023 drie militaire operaties in de Gazastrook plaatsvonden „die honderden Palestijnen het leven hebben gekost en tot grote verwoestingen in de kuststreek hebben geleid“. De oorlog die nu bijna drie jaar woedt, heeft het grootste deel van Gaza met de grond gelijkgemaakt en al rond 74.000 burgerslachtoffers in Gaza, Zuid-Libanon en de Westbank gemaakt, maar ook bijna duizend Israëlische soldaten het leven gekost (de grote aantallen gewonden en vermisten niet meegerekend).

Afwijzen van compromisvoorstellen

Waarom vertrouwt Netanyahu vooral op de macht van het Israëlische leger, in plaats van te onderhandelen? Tot de terreuraanval van Hamas gold de premier als aarzelend, als iemand die niet geloofde in oorlogen en riskante operaties. Het afwijzen van compromisvoorstellen heeft niet alleen te maken met zijn ideologische achtergrond, maar ook met de druk van zijn extreemrechtse kabinetsleden, die keer op keer een meedogenloze aanpak en de verdrijving van Palestijnen eisen. Hun dreigement de coalitie te beëindigen is een van de problemen die Netanyahu bezighouden. 

Daarnaast zijn er de beschuldigingen van corruptie, waarvoor hij zich voor de rechter moet verantwoorden, waarbij hij de oorlogssituatie gebruikt om procedures tegen hem te rekken. En tenslotte is er de mogelijkheid dat hij met zijn deels extreemrechtse regering niet als premier zal terugkeren. 

Netanyahu bespeurt overal samenzweringen tegen hem: in de protestacties tegen zijn beleid, in de openbare kritiek op zijn beslissingen, in het Hooggerechtshof, bij juridische adviseurs van ministeries die hem niet gunstig gezind zijn. Het lijkt Netanyahu in de eerste plaats om zichzelf en zijn macht te gaan. Dat wijst hij als laster van linkse krachten af die maar één doel zouden hebben: hem schade berokkenen. 

Verkiezingen in oktober

Netanyahu wil koste wat kost regeringsleider blijven. Hij en zijn coalitieleden hebben aanhangers en vereerders omdat zij de vijanden van Israël de schrik op het lijf jagen. In het hele Midden-Oosten, van Gaza tot Libanon, Syrië en Iran. Dat de oorlog Netanyahu zal helpen om op 27 oktober de verkiezingen te winnen, is geen uitgemaakte zaak. 

Zijn populariteitscijfers zijn erbarmelijk, slechts een derde van de Israëli’s vindt Netanyahu de beste kandidaat voor het premierschap – dat was vorige maand. Zal druk vanuit het buitenland de agressieve plannen kunnen verhinderen om Gaza en de Westbank te annexeren? Zal Netanyahu’s Likud-partij de grootste blijven? Dat lijkt twijfelachtig, nu alternatieven, de partij BeYachad (samen) met Gadi Eisenkot als kandidaat opdoemen. Opiniepeilingen, meningen van historici en politieke waarnemers lopen even uiteen als de onze – zoveel is zeker. 

Toekomst

Het einde van dit langlopende conflict kan alleen tot stand komen wanneer gesproken wordt tussen Israëli’s en Palestijnen, Iraniërs, Arabieren, Joden en Moslims. Naar elkaar luisteren en respect opbrengen voor elkaars meningen is een eerste voorwaarde. Daarbij zijn verstandige en ervaren politici nodig, zeker ook van buiten, als bemiddelaars. Als iedereen dat wil, hoeft het geen droom te zijn.

Joseph Croitoru
Das System Netanyahu
uitgever Klaus Wagenbach
Berlijn, november 2025