Matze met oude kaas, eet je alleen op Jodenpaas

Pesach in Zwitsers dal met Jaap Krammers Seiderlied

In het bejaardentehuis waar mijn vriend David Krammer manager is, vierden we dit jaar de seideravond.

Het huis staat in het dorpje Lengnau in het Zwitserse Surbtal. Pesach vieren ze in het bejaardenhuis met jong en oud in dit dal in Noord-Zwitserland waar de dorpen Endingen en Lengnau ooit de ‘Jodendorpen’ werden genoemd.

*(red.) Joden kregen pas in 1866 burgerrechten in Zwitserland, maar zij woonden al tweehonderd jaar als burgers naast de christenen in de dorpen Endingen en Lengnau. Zij bouwden daar synagogen en hadden een eigen begraafplaats. Zie iets over de geschiedenis van deze dorpen, de Luzerner Zeitung en Zwitserland Toerisme.

Typisch Nederlands-joods gedichtje

Tijdens de seider liet David mij een gedichtje zien dat door de broer van zijn opa Hendrik (‘Henny’) was geschreven. Deze broer, Jacob (Jaap) Krammer, werd in 1904 geboren in Coevorden als tiende van elf kinderen. Na de oorlog waren van deze elf kinderen nog slechts drie over waaronder Jacob (10 januari 1904 – 11 september 1987). 

Het gedichtje moet op de melodie van ‘Adier Hoe’ worden gezongen, een standaard-melodie voor de seider en de Pesach-liturgie. Als je deze melodie niet kent, kun je hem hier beluisteren, uitgevoerd door Hans en Asher Bloemendal (1976).

Het is een typisch Nederlands-joods gedichtje met gein en met Nederlands-jiddisje woorden zoals ‘Eljenove’ en ‘Kolle Kaal’. 

Deze woorden zijn vetgedrukt en worden onder het gedicht uitgelegd. Ik publiceer dit juweeltje met toestemming van David:

Seiderlied van Jaap Krammer 

Hollandia matzes met pekelvlees
Krijg je niet bij de Chinees
En een matze met oude kaas
Eet je alleen maar op Jodenpaas
Charouses, gebraden been en krijn
Moeten er op de seider zijn 
Maar wat ik boven alles verkies
Zijn keshtengen en gremselish

Als ik soep krijg met matzeballen
Kan niemand meer mijn dag vergallen

Aardappelen, groente en pekelzuur
Ik raak er echt van overstuur
Manishtano, dat is’t verschil
Hetwelk ik nimmer missen wil
Adier hoe, kie lou no’ee
Met Pesach eet ik wel voor twee

De dag voor Pesach is interessant
Dat is de dag van de Chometsbrand 
Morgens tegen elf uur
Gooien we de Chometsboel in het vuur

De Seider begint zo tegen Nacht
Terwijl Eljenove buiten wacht
We zingen allemaal met luide stem: 
Leshana habaah in Jeruzalem

Iedereen zal nu wel weten
Dat je op Pesach geen chomeits mag eten
Acht dagen lang moet ied’re jood
Matzes eten in plaats van brood
De seider begint met ‘Ho Lachmo’
En het eind is Chad Gadjo

Dit is ook het eind van het verhaal
Chag Sameach voor Kolle Kaal.

Hollandia matzes – Platte, ongezuurde broden die tijdens Pesach gegeten worden, gemaakt door de fabriek Hollandia.
Jodenpaas – Joods Pasen, oftewel Pesach.
Charouses – Ook wel Charoset genoemd, één van de gerechten op de Seiderschotel: een zoete, donkergekleurde pasta van fruit en noten. Het symboliseert de mortel die de Joden in Egypte gebruikten om te bouwen.
Gebraden been – een geroosterd lamsbot dat herinnert aan het Pesachoffer in de tempel.
Krijn – Ook wel chrijn genoemd, een mierikswortelsaus dat herinnert aan de bittere slavernij.
Keshtengen – Kastanjes, die werden geroosterd en tijdens de Seider gegeten.
Gremselish – Gebakken, goudbruine koekjes gemaakt van geweekte matzemeel, eieren,suiker en rozijntjes, gebakken in olie.
Manishtano – Het meest bekende stukje tekst uit de Hagadda waarin de kinderen vier vragen stellen. Het begint met ‘Ma nisjtana’: wat is het verschil tussen deze avond en alle andere avonden.
Adier hoe, kie lou no’ee – twee liederen die aan het einde van de Seider worden gezongen, Adier Hoe (‘Machtig is Hij’) en Ki Lo Na’e (‘Want aan Hem komt het toe’).
Chometsbrand – Het verbranden van chameets, gezuurd deeg, op de dag voor Pesach.
Chometsboel – Al het chameets.
Eljenove – Elijahoe haNawie, de profeet Elija, die volgens traditie buiten wacht totdat hij naar binnen wordt gelaten.
Leshana habaah – Volgend jaar in Jeruzalem, een lied dat ook tijdens de Seider wordt gezongen in de hoop dat de masjie’ach (messias) komt zodat de Seider het volgend jaar in Jeruzalem zal worden gevierd.
Chomets – Gezuurd deeg, verboden op Pesach.
Elijahoe hanawie – de profeet Elijahoe.
Ho Lachmo – ‘Ha Lachma Anja’, dit is het brood der ellende, het begin van der vertelling over de uittocht uit Egypte.
Chad Gadjo – ‘Chad Gadja’, een kinderliedje aan het einde van de Seider, dat gaat over een geitje.
Chag Sameach – Een vrolijk feest gewenst.
Kolle Kaal – Een verbastering van Kol Hakahal, oftewel de hele gemeente.

Nog vele jaren Pesach gewenst!

cover: Pesach met dank aan chabad.org