In een tijd waarin spanningen in het Midden-Oosten oplaaien en oude vooroordelen in Europa herleven, klinkt de oproep van de Babylonische joden opnieuw urgent.
Hun verhaal toont dat samenleven mogelijk is zolang identiteit niet wordt gebruikt om te verdelen.
Het leven van Chacham Bashi Sassoon Kadoori is dan ook geen afgesloten hoofdstuk, maar een spiegel voor onze eigen tijd, een herinnering én een waarschuwing.
Chacham Bashi Sassoon Kadoori, de laatste opperrabbijn van Bagdad*
De geschiedenis van de joden in Irak behoort tot de rijkste hoofdstukken van de joodse diaspora. Eeuwenlang speelden de Babylonische joden een sleutelrol in religieus en intellectueel leven in het Midden-Oosten. Niet in Jeruzalem, maar in Babylon (het huidige Irak) werd de Talmoed Bavli samengesteld, het fundament van de rabbijnse traditie.
Tijdens het Britse mandaat in de jaren twintig namen Iraakse joden prominente posities in de politiek, economie en cultuur in. Rond 1948 telde de gemeenschap nog 150.000 leden; bijna een kwart van Bagdad was joods. Enkele jaren later was er van deze eeuwenoude beschaving weinig meer over. Vandaag leven er nog drie joden in Irak.
*Chacham Bashi Sassoon Kadoori is de grootvader van mijn echtgenoot, de kunstenaar Joseph Sassoon Semah. Over zijn artistieke zoektocht schreef ik in deze krant: Verdwenen beeldtaal van de Galut in het werk van Joseph Sassoon Semah en Joseph Sassoon Semah over joodse iconografie, de lege pagina in de kunstgeschiedenis
Hoeder van een erfenis
Na de val van het Ottomaanse Rijk en de oprichting van de moderne staat Irak werd Chacham Bashi Sassoon Kadoori opperrabbijn van Bagdad. Hij was een bruggenbouwer: geleerd in de Torah, maar ook thuis in de Arabische cultuur en poëzie. Zijn gezag reikte verder dan de joodse gemeenschap; ook moslimleiders en politici zochten zijn advies.
Met de opkomst van het Arabisch nationalisme in de jaren dertig kwam een einde aan de broze harmonie tussen joden en moslims. De Farhud van 1 en 2 juni 1941 – een pogrom waarbij meer dan driehonderd joden werden vermoord en duizenden huizen geplunderd – markeerde het begin van de ondergang. In de jaren na de oprichting van Israël in 1948 werden Iraakse joden steeds zwaarder vervolgd. Hun paspoorten werden afgenomen, hun bezit geconfisqueerd, hun banen ontnomen.
Leider in tijden van angst
Toch weigerde Kadoori te vertrekken. “Ik ben eerst Irakees, dan jood,” verklaarde hij. Vanuit zijn Meir Tweig-synagoge, de laatste functionerende in Bagdad, hielp hij zijn mensen: sommigen met vertrek, anderen met overleven. Daar werden de namen genoteerd van duizenden die via Operatie Ezra en Nehemia naar Israël vertrokken.
Onder het Ba’ath-regime van Saddam Hoessein leefden de overgebleven joden in voortdurende angst. Toen de deuren van de Meir Tweig-synagoge in 2003 voorgoed sloten, betekende dat het symbolische einde van het Babylonische jodendom.
Vader en zoon
Kadoori had vijf kinderen. Zijn oudste zoon, Shaoul Sassoon, werkte als hoge ambtenaar bij het ministerie van Landbouw, maar werd onder Saddam gearresteerd en gemarteld. In zijn memoires In the Hell of Saddam Hussein (2000) beschrijft hij zijn gevangenschap in het beruchte Terminal Palace.
Tijdens de golf van repressie na de Zesdaagse Oorlog van 1967 werden joden massaal gearresteerd, ontslagen en beroofd van hun bezittingen. Op 26 januari 1969 werden dertien mensen publiekelijk opgehangen, onder wie negen joden, beschuldigd van spionage. Dankzij de tussenkomst van de bejaarde opperrabbijn wist Shaoul vrij te komen. Pas na de dood van zijn vader in 1971 durfde hij Irak te ontvluchten.
Het einde van Babylon
Tot zijn dood bleef Chacham Sassoon Kadoori in Bagdad. Zijn huis was een toevluchtsoord en plek voor raadgeving. Terwijl oorlogen, revoluties en zuiveringen elkaar opvolgden, bleef hij voor velen een moreel kompas. Met zijn dood verdween een tijdperk: de joodse aanwezigheid in Irak, die ruim 2500 jaar had standgehouden, liep ten einde.
Herinneren en erkennen
Het lot van de verdreven joden uit Arabische landen blijft in de moderne geschiedschrijving vaak overschaduwd door de Shoah. Toch verdient ook hun geschiedenis aandacht: eeuwenlange co-existentie met moslims, gevolgd door geweld en ballingschap.
Toch kan juist die gedeelde erfenis inspiratie bieden voor een toekomst waarin verschil geen bedreiging hoeft te zijn.
*In 2023 publiceerde De Vrijdagavond de serie Uittocht: over de verjaging van de Joden uit Noord-Afrika en de Arabische wereld, waaronder In Bagdad werd Liliane Fatma genoemd en haar neef Muhammad.
cover: Interieur van de laatste synagoge van Bagdad, Beit Knesset Meir Tweig.
Ik reageer graag op dit artikel ivm de Irakese achtergrond van de moeder van mijn vrouw. Zij zijn uit Bagdad vertrokken en/of gevlucht in en rond 1920. Haar moeder was toen zeer jong. Wij hebben nooit veel informatie van de ouders van mijn vrouw gekregen. Zij hebben lang in Perzie geleefd en in de vijftiger jaren hebben zij alyiah naar Israël gemaakt. Wat wij hebben vernomen is dat de overgrootvader een rabbinale rol had in het onderwijs? Hoe is hier meer info over te achterhalen?
Het is heel lastig gedetailleerde informatie te achterhalen over de grootvader van Joseph. De Amerikaanse inval in Irak in 2003 heeft er voor gezorgd dat het persoonlijke archief van hem in de kelder van Saddam onder water is komen te staan en daardoor (grotendeels) onleesbaar.
Graag verwijs ik u naar deel van On Friendship / (Collateral Damage) met fraaie artikelen over zijn grootvader. https://openresearch.amsterdam/nl/page/120002/on-friendship-collateral-damage-iii-–-the-third-galut-baghdad