Het was een grote eer om op 3 juni 2026 de achtste Mr. L.E. Visserlezing te mogen uitspreken in het gebouw van de Hoge Raad der Nederlanden.
Deze lezing hield ik op uitnodiging van de Stichting Joods Erfgoed Den Haag, vernoemd naar de oud-president van de Hoge Raad mr. L.E. Visser.*
Ik had niet verwacht dat er zoveel mensen zouden komen, in de grote zaal van dit eerbiedwaardige instituut, de hoogste juridische instantie van de Staat der Nederlanden. Deze grote opkomst raakt mij.
Maar eerst: hoe kom je tot een onderwerp voor zo’n lezing? De Visserlezing staat in een traditie van recht en rechtvaardigheid, en Visser zelf is daar de belichaming van.
Hij was de eerste Joodse president van de Hoge Raad, ontslagen door de bezetter, maar desondanks bleef hij strijdbaar tot zijn dood. Ik wil deze traditie recht doen.
En dan ontkom je er – als Joods historicus – niet aan wat herinnering betekent, aan wat het gebod zachor inhoudt, aan hoe Joden door de eeuwen heen omgingen met verlies en met de toekomst.
Daarover ging mijn leven: over de persoonlijke levens van de Haagse Joden en de Joodse traditie zelf.
*Lodewijk Ernst Visser (Amersfoort, 21 augustus 1871 – Den Haag, 17 februari 1942), de Joodse president van de Hoge Raad die in 1941 door de Duitse bezetter werd ontslagen zonder dat zijn collega’s protesteerden. Tijdens zijn leven had hij talloze functies bij Joodse organisaties. In de Tweede Wereldoorlog verzette hij zich herhaaldelijk tegen maatregelen van de Duitse bezetter. Zie Stichting Joods Erfgoed Den Haag
Dagboek van Mozes Wolf Flinker
In dat denkproces stuitte ik op een dagboek dat mij diep heeft geraakt. Het is minder bekend dan dat van Anne Frank en minder bekend dan dat van Etty Hillesum, en naar mijn gevoel enigszins ten onrechte vergeten.
Mozes Wolf Flinker was een Haagse jongen, geboren op de Daendelsstraat 64, die tijdens de oorlog vanuit zijn onderduik in Brussel een dagboek bijhield in het Hebreeuws.
Hoe verder ik erin las, hoe meer het mij aangreep. Hij was vroom en serieus; een van de weinige leerlingen van het Joods Lyceum die zijn middagpauze opofferde om Talmoed te studeren. Hij hield, toen de oorlog kwam, een dagboek bij. Ik zal vanmiddag telkens bij hem terugkeren, want in zijn woorden komt alles samen waarover ik wil spreken: herinnering, uitsluiting, en de vraag wat het betekent om als Jood te leven — niet alleen te zijn geweest, maar te zijn.
Als historicus gaat het mij er altijd om de stemmen, levens en gevoelens van mensen uit het verleden levend te houden. Bij Flinker lukte dat op een manier die mij verraste. Deze jongen, zo vol verlangen naar een toekomst die hem niet gegund werd, werd de rode draad door mijn hele lezing.
Uitsluiting
NSB-burgemeester Harmen Westra was sinds juli 1942 burgemeester van Den Haag. Direct na zijn aantreden nam hij talloze anti-Joodse maatregelen. Elke maatregel leek op zichzelf te verdragen. Zo gaat uitsluiting: niet in één klap, maar in een opeenstapeling van maatregelen die elk te klein lijken om je ertegen te verzetten, tot het geheel onverdraaglijk is geworden, en te laat. En wij hoeven dit niet alleen van buitenaf te beschrijven, want Mozes Flinker heeft het zelf opgeschreven:
Twee maanden voor de vakantie moesten wij bij de politie onze fietsen inleveren. Sindsdien ging ik met de tram naar school. Maar een of twee dagen voor het eind van het schooljaar mochten wij ook niet meer met de tram. Toen moest ik te voet naar school, een wandeling van anderhalf uur. Toch bleef ik ook de laatste dagen te voet gaan om mijn rapport te halen en te weten of ik wel of niet was overgegaan. Ik dacht toen nog dat ik na de vakantie weer gewoon naar school zou gaan, maar daar kwam niets van.
Mozes Flinker, dagboek, 24 november 1942
Zachor
In de Mr. L.E. Visserlezing verbind ik het verhaal van Mozes Flinker met het begrip zachor, het Hebreeuwse woord voor herinneren dat 169 keer in de Thora voorkomt. Niet als verzoek, maar als gebod. In de Joodse traditie is herinnering geen terugblik maar een morele daad. Wie de naam van een overledene uitspreekt, weigert hem de derde en definitieve dood. Ik verbind dat aan de yizkor-boeken en aan het Oneg Sjabbat-archief van Emanuel Ringelblum, de historicus die in het getto van Warschau 35.000 documenten over het Joodse leven liet verzamelen en begraven, zodat de waarheid zou overleven ook als hij dat niet deed.
Vanuit die Joodse traditie van herinnering kijk ik naar Den Haag zelf, naar de familie Edersheim op het Plein, naar de stap-voor-stap uitsluiting die Flinker in zijn dagboek beschreef, naar het Rabbijn Maarsenplein met zijn lege stoelen voor 1.700 vermoorde kinderen. En van daar naar Visser, en naar de vraag die mij persoonlijk raakt. We zijn goed in het herdenken van dode Joden, maar zijn we even goed in het verdedigen van levende Joden?
De lezing eindigt bij mijn zoon Darius, die in Delft studeert en actief is in een studentenorganisatie. De toekomst die Flinker beschreef maar niet mocht beleven, herken ik in mijn eigen zoon.
Zachor. Wij herinneren. Wij zijn er nog.
De volledige tekst van de lezing is hier te lezen.
cover: Schilderij van Helen Verhoeven in de ontvangsthal van het gebouw van de Hoge Raad der Nederlanden uit 2015. Rechtszaal met talloze beroemde kunstwerken en historische figuren onder wie Hugo de Groot, Thorbecke, Baruch Spinoza, Erasmus, Aletta Jacobs en zittend in het midden mr. Lodewijk Ernst Visser. Foto Bloom, 2026
Geef als eerste een reactie