Een bloeiende Joodse gemeenschap in Nederland. Kan dat?
Ja, het kan, het is een keuze. Dat heb ik geleerd van de toekomstbeelden die Joods Maatschappelijk Werk (JMW) heeft ontwikkeld.
Durf de toekomst in te denken, ofwel toekomstdenken. George Orwell deed het in zijn meesterwerk 1984. Herzl op een andere manier in Altneuland. Waar de werelden van Orwell en Herzl volledig uit hun fantasie voortkomen, zijn de toekomstbeelden van JMW ontwikkeld uit een gedegen methodiek. en tientallen interviews.
Maak kennis met de Vier Kinderen van JMW.
Scenario: Het vrije kind, het vechtende kind, het verborgen kind en het vergeten kind zitten samen aan tafel. Joodse kinderen die in verschillende werelden leven, wat zeggen zij tegen elkaar?
Het verborgen kind
“Zoveel activiteiten, zoveel uitnodigingen, zoveel mogelijkheden – hoe moet ik kiezen? En waarom alleen met jullie? Waarom kan ik mijn niet-Joodse vrienden niet meenemen? Waarom voelt het alsof ik steeds tussen twee werelden sta? Waarom is mijn identiteit omgeven met stilte, met gevoeligheid, met taboes? Is dit bevrijding – of is dit een andere vorm van verborgen zijn?”
Het verborgen kind leeft in een wereld waarin openlijk Joods leven niet vanzelfsprekend is. Waar men het gevoel heeft in niet-overlappende werelden te leven: de Joodse gemeenschap en de niet-Joodse Nederlandse samenleving. Maar waar het Joodse deel wel breed, divers en aantrekkelijk is.
Vrije Kind
Het Verborgen Kind gaat in gesprek met het Vrije Kind. Ook in haar/zijn wereld heeft het Joodse leven een grote aantrekkingskracht. Zij is lid van diverse organisaties en doet mee aan verschillende activiteiten. Maar in tegenstelling tot de wereld van het Verborgen Kind, is er in de wereld van het Vrije Kind geen sprake van dat de Joodse identiteit onder druk staat door geopolitieke ontwikkelingen of andere zaken die ertoe leiden dat Jodendom als iets controversieel wordt gezien. En dat leidt tot een compleet ander leven.
Het Joodse leven is op een positieve manier zichtbaar in de publieke ruimte, interne meningsverschillen ondermijnen niet de onderlinge verbondenheid. Er is ruimte voor iedereen met een Joodse identiteit ongeacht hun halachische status.
Wat zegt het vrije kind?
“Laat allen komen en mee-eten! Is er nog ruimte aan mijn tafel? Voor vromen en vrijen, voor rechts en links, voor wie zoekt en wie zeker weet?”
“Pesach is het feest van vrijheid – en vrijheid betekent ruimte maken. Ruimte voor strenge traditie. Ruimte voor verandering. Ik leef toe naar deze avond: de vragen, de discussies, de stemmen door elkaar aan een gemengde tafel. Volgend jaar in Jeruzalem – of gewoon hier in Nederland. Als we maar samen zitten.”
Gebaseerd op de haggada
De Vier Kinderen van JMW zijn gebaseerd op de vier kinderen van de haggada. Iedereen die wel eens seidert kent deze kinderen. De wijze, de slechte, de simpele en het kind dat niets weet te vragen.
Het zijn verschillende karakters die we aan onze seidertafel kunnen tegenkomen. Verschillende manieren waarop we het verhaal van de uittocht uit Egypte vertellen om aan die verschillen tegemoet te komen.
Of zijn het vier verschillende aspecten die in elk mens zijn te vinden?
De vier kinderen uit de haggada vinden hun oorsprong in de vier plaatsen in Tora waar het Joodse volk wordt opgedragen om over de uittocht uit Egypte te vertellen. De Vier Kinderen van JMW komen voort uit een scenariostudie dat in opdracht van JMW is gemaakt. Het is een beproefde methode om een toekomstige strategie te bepalen. Wie weet wat men mogelijk in de toekomst kan verwachten, kan daar vandaag de nodige maatregelen voor treffen.
Veertig interviews
Rond de veertig mensen werden hiervoor geïnterviewd. Individuen en vertegenwoordigers van Joodse organisaties. Vroom, vrij en alles daar tussenin. Jong en oud. Rechts en links. Geboren in Nederland of in Israël.
Zij werden in een gestructureerd gesprek gevraagd naar de trends die zij om zich heen zien die invloed hebben op de Joodse gemeenschap in Nederland.
De trends die in meerdere gesprekken naar voren kwamen werden gegroepeerd en onderverdeeld in twee categorieën. De zekere trends zoals ‘digitalisering’ vormden het canvas waarop alle mogelijke toekomsten werden geschilderd.
De onzekere trends vormen het uitgangspunt voor de verschillende scenario’s. Op basis van de onzekere trends die werden gesignaleerd volgden twee vragen: heeft Joods leven aantrekkingskracht op Joden in Nederland? En in hoeverre maken Joden onderdeel uit van de bredere Nederlandse samenleving?
Het Vechtende Kind
Het vechtende kind leeft in een wereld waarin Joden los staan van de Nederlandse samenleving. Apart worden gezet om wie zij zijn. En waar het Joodse leven nauwelijks aantrekkingskracht heeft. De meeste Joden vinden het niet de moeite waard zich tot het Joodse leven te verhouden.
Wat zegt het vechtende kind? “Dit feest zal ik vieren. Zoals mijn ouders, en hun ouders vóór hen. Hier. In Nederland. Want ik laat mij niet wegjagen. Tradities zijn geen decoraties – ze zijn wortels. En wie wortels heeft, blijft staan. Maar zeg mij: hoe lang nog? En waarom komt mijn broer niet meer naar de seider? Is het moeilijker geworden om te blijven – of gemakkelijker om weg te gaan?”
Dit kind verbeeldt een wereld waarin er een kleine Joodse gemeenschap overblijft in Amsterdam maar in de mediene vrijwel volledig verdwijnt. Waarin Jodendom nauwelijks zichtbaar is en de betrokkenheid van de volgende generaties niet vanzelfsprekend is.
Vergeten kind
Anders is het Vergeten Kind, in wiens wereld er ook geen sprake is van een aantrekkelijk Joods leven maar Joden een integraal en vanzelfsprekend onderdeel van de bredere samenleving zijn.
Door het ontbreken van een externe negatieve factor die de Joodse identiteit bevestigt, leidt deze wereld paradoxaal genoeg juist tot extreme assimilatie. Jodendom is iets van het verleden.
Wat zegt het vergeten kind?
“Wat betekent dit alles voor mij? Nederland is goed. Het leven is vol. Waarom zou ik mij keren naar iets dat voorbij is? Die gebruiken, die regels – zij waren van mijn voorouders. Misschien hadden zij ze nodig. Maar ik niet. En wie weet hier nog dat er ooit een Joodse gemeenschap was? Wie herinnert zich wat vergeten is? Als niemand het weet, is het dan ooit werkelijk geweest?”
Invloed op toekomst
Wie denkt dat de Joodse gemeenschap in Nederland gedoemd is tot een scenario waarin Joods leven verdwijnt heeft het mis. De Vier Kinderen laten juist zien dat Joden in Nederland invloed hebben op hun toekomst.
In hoeverre Joden door de buitenwereld apart worden gezet om wie zij zijn – dat is een ontwikkeling die buiten onze invloedssfeer ligt. Maar de manier waarop wij met elkaar omgaan, hoe wij de Joodse gemeenschap en onze organisaties organiseren, in hoeverre daar ruimte is voor afwijkende meningen en identiteiten – kortom hoe aantrekkelijk het Joodse leven is – dat ligt voor een belangrijk deel in onze eigen handen.
Praat erover tijdens de Seider dit jaar.
Anders dan in de haggada krijgen de Vier Kinderen van JMW geen antwoorden. Die antwoorden zijn aan de lezer om te formuleren. Praat erover tijdens de Seider dit jaar. Kom tot eigen antwoorden. Want de toekomst van Joods Nederland ligt in onze handen.
Meer info over de Vier Kinderen van JMW met ondermeer het volledige onderzoeksrapport en het bestellen van gesprekskaarten.
cover: uit bovenstaande video met David Roos en Judith Schrijver in dubbelrollen, screenshot Bloom, 2025
Geef als eerste een reactie