Mijn nieuwe doel was de publicatie van de uitgave van alle dagboeken en brieven van Etty Hillesum.
Ik was ervan overtuigd dat zo’n complete editie het beeld van haar reëler en genuanceerder zou maken dan de eenzijdige indruk die kon ontstaan bij het lezen van ‘Het verstoorde leven.’
Het bestuur van de Etty Hillesum Stichting gaf in 1984 het groene licht voor deze uitgave. Ik kon aan de slag. Dit was echter geen taak om in je eentje te doen. Ik stelde daarom een team samen van zeven jonge onderzoekers afgestudeerd in verschillende studierichtingen.
Etty Hillesum in één wetenschappelijk verantwoorde editie
Samen hebben wij in vrij korte tijd alle teksten van Etty Hillesum die toen bekend waren in één band uitgegeven.
Met alleen Etty’s tekst was ik niet tevreden. Ik wilde een wetenschappelijk verantwoorde editie realiseren die ook voor een breder publiek toegankelijk zou zijn. Om dit te bereiken stelden wij ons niet ermee tevreden om alleen de oorspronkelijke tekst zorgvuldig te transcriberen.
Wij wilden de lezers extra informatie geven die tot doel had om wat Etty Hillesum eens had geschreven, beter te kunnen begrijpen. Dit resulteerde in honderd bladzijden annotaties bij de tekst.
Daarin vindt men een korte toelichting over de historische gebeurtenissen waarop zij in haar dagboeken reageert, met name de anti-Joodse maatregelen van de bezetter. Verder bondige informatie over de vele mensen die zij noemt. Plus de vindplaatsen van de talloze citaten in haar dagboeken.
Informatie opsporen voor het internet-tijdperk
Het was niet eenvoudig om die informatie bij elkaar te krijgen, zeker in een tijd dat het internet nog niet bestond. Gelukkig waren de leden van het team bleken zeer inventief in het oplossen van de problemen waarvoor ik hen stelde als ik aangaf bij welke passages in de tekst een annotatie moest komen.
Om een voorbeeld te geven bij welke passages in de tekst een annotatie moest komen: hoe konden we bij de zinsnede ‘Daan is uit een vliegmaschine gevallen’ een toelichting schrijven? Niemand van ons team had ook maar enig idee wie deze Daan was.
Toch is het ons gelukt: het bleek om haar vriend Daan Sajet te gaan die naar Engeland was uitgeweken om daar de strijd tegen nazi-Duitsland te kunnen voortzetten. Het was een keuze die hij met zijn leven heeft moeten bekopen toen zijn vliegtuig crashte.
Jacques Krijn
Het was ook niet eenvoudig om steeds de nodige afstand te bewaren bij het optekenen van dit soort intrieste verhalen. Voor mij was het breekpunt toen ik de geschiedenis optekende van Jacques Krijn. Hij werd in de dagboeken ‘Hoele’ genoemd.
Deze jongeman van twintig jaar wilde een keer met studiegenoten gaan roeien op de rivier de Amstel. Omdat hij een Jood was, overtrad hij daarmee een Duitse verordening. Hij werd opgepakt, gevangen genomen, gedeporteerd en in Auschwitz-Birkenau vermoord. Alleen omdat hij het had gewaagd als Jood op de Amstel te roeien.
Zelf had ik in die tijd een roeibootje dat in een jachthaven aan de Amstel lag. Ik kon mij daarom goed voorstellen hoe deze Jacques Krijn een keer zin had gehad om met vrienden op de rivier te gaan roeien, ook al was dit niet zonder risico. Zo drong zijn indringend levensverhaal dwars door het pantser heen waarmee ik mij tijdens het werk aan de integrale editie emotioneel probeerde af te schermen.
Interviews met overlevenden
Belangrijk is dat wij nog veel mensen die in de dagboeken worden genoemd, hebben kunnen interviewen – althans voor zover zij de oorlog hadden overleefd. Dit zou nu niet meer mogelijk zijn. In 2021 stierf de laatste getuige die Etty Hillesum nog persoonlijk had gekend.
De integrale editie van Etty Hillesums nagelaten geschriften werd in 1986 gepresenteerd in het Verzetsmuseum te Amsterdam. De toenmalige burgemeester Ed van Tijn, die kamp Westerbork zelf van binnenuit kende, hield een rede, waarna de voorzitter van de Etty Hillesum Stichting, rabbijn Edward van Voolen, inging op de verschillende vormen van verzet tegen de nazi’s.
Etty Hillesum: geestelijk verzet tegen totalitair regime
Van Voolen maakte duidelijk dat het geen toeval was dat de integrale editie van Etty Hillesums dagboeken en brieven juist in het Verzetsmuseum werd gepresenteerd. Tegenover de kritiek die na het verschijnen van ‘Het verstoorde leven’ op haar keuze om niet onder te duiken was gekomen, werd hier in het Verzetsmuseum haar werk gepresenteerd als een daad van geestelijk verzet tegen een totalitair regime.
Juist dit laatste aspect maakt haar geschriften nog steeds zo actueel voor lezers in binnen- en buitenland – men mag wel zeggen: wereldwijd…
NOOT Het team dat onder mijn leiding aan deze uitgave werkte bestond uit: Beate Giebner, Els Lagrou, Wally de Lang, Gideon Lodders, Duke Meijman, Jan-Willem Regenhardt en Rob Tempelaars.
Van de integrale editie van Etty Hillesums dagboeken en brieven verscheen in 2021 de zevende herziene druk onder de titel ‘Etty Hillesum: Het verzameld werk’.
zie ook de andere delen in deze serie van Klaas Smelik over Etty Hillesum:
Afscheid van tante Etty deel 1: ‘Jij begrijpt mij niet’, zei tante Etty tegen mijn vader
Afscheid van tante Etty deel 2: ik vond dagboekcahiers van tante Etty in vaders schrijftafel
Afscheid van tante Etty deel 3: eindelijk uitgever gevonden
Afscheid van tante Etty deel 4: reacties op Het Verstoorde Leven
Geef als eerste een reactie