Jozef kon de verleiding weerstaan, zelfs als slaafgemaakte in Egypte

In deze Parasja lezen we over Jozef, een van de zonen van Jaakov. Geliefd door zijn vader, maar gehaat door zijn broers. 

Haat die ertoe zou leiden dat zijn broers hem als slaaf verkopen waardoor Jozef in Egypte terechtkomt. Na hem als slaaf te hebben verkocht nemen de broers zijn veelkleurige jas – de ketonet pasiem – en dopen die in het bloed van een bokje. 

De met bloed besmeurde jas brengen ze vervolgens naar hun vader Jacob en zeggen: “Dit hebben wij gevonden, is dit de jas van uw zoon of niet?” 

Jaakov herkent de jas en schreeuwt het uit: “De jas is van mijn zoon! Een slecht beest heeft hem opgegeten, Jozef is zeker verscheurd!” (חַיָּ֥ה רָעָ֖ה אֲכָלָ֑תְהוּ טָרֹ֥ף טֹרַ֖ף יוֹסֵֽף, Beresjiet 37:33)

Profetische ingeving

De wijsgeer Rasji (1040-1105) geeft een bijzondere lezing van dit vers. Het ‘slechte beest’ waar Jaakov naar verwijst, is niet een wild dier dat Jozef zou hebben aangevallen en gedood. 

Volgens Rasji heeft Jaakov een profetische ingeving. Het beest is niet een dier, maar de vrouw van de Egyptenaar Potifar die Jozef zou ‘aanvallen’. Want wanneer Jozef twee hoofdstukken later als slaaf voor deze belangrijke Egyptenaar moet werken, maakt diens vrouw een move om Jozef te verleiden met haar het bed te delen. Maar Jozef weigert.

Jaakov’s verschijning

Jaakov werpt een blik op een toekomst in een land ver weg waar zijn zoon het slachtoffer wordt van de wellust van deze Egyptische vrouw. En Jaakov kan het weten, want in zekere zin was hij erbij toen het gebeurde.

In de Babylonische Talmoed, Sota 36b vertellen de rabbijnen dat Jozef eigenlijk van plan was om wél overspel te plegen met de vrouw van Potifar. Hij staat op het punt om met haar het bed in te duiken wanneer plots het beeld van zijn vader Jaakov in het raam verschijnt. Dit beeld, en de woorden die zijn vader tot hem richt, maken dat Jozef van gedachten verandert. 

Mentale verpersoonlijking

De moderne lezer zal misschien geneigd zijn een Freudiaanse betekenis toe te kennen aan deze passage. Maar er is ook een andere verklaring mogelijk. Misschien verscheen Jaakov niet letterlijk in het raam om Jozef toe te spreken, maar is het eerder zo dat Jozef zich op dat moment zijn vader herinnert.

Dat hij zijn opvoeding herinnert met de morele waarden die van ouder op kind worden overgedragen. En in het geval van Jozef: de Joodse waarden die hij in zijn opvoeding heeft meegekregen. De ‘verschijning van beeld van zijn vader Jaakov’ is slechts de mentale verpersoonlijking daarvan.

De persoon die iemand wordt, de waarden die iemand hooghoudt, worden voor een groot deel bepaald door de omgeving waarin iemand opgroeit. Ouders spelen in die omgeving een belangrijke rol. 

Joodse namen

De manier waarop wij Joodse namen vormgeven – de eigen naam gevolgd door de naam van de ouders – is daarvan een voorbeeld. Ischa Meijer vroeg in zijn interviews dikwijls naar iemands ‘pappie en mammie’. 

Een persoon kan – zo lijkt de traditie samen met Ischa te zeggen – niet los te worden gezien van de achtergrond waarin iemand opgroeit. Iedereen heeft rolmodellen nodig om te worden tot de persoon die je bent.

Dat het Jozef lukt om te weigeren het bed te delen met de vrouw van Potifar wordt in de traditie bijzonder prijzenswaardig gevonden. In zijn Misjne Tora noemt de Rambam* het als voorbeeld van Kidoesj Hasjem, het heiligen van G’ds naam:

וְכֵן כָּל הַפּוֹרֵשׁ מֵעֲבֵרָה אוֹ עָשָׂה מִצְוָה לֹא מִפְּנֵי דָּבָר בָּעוֹלָם לֹא פַּחַד וְלֹא יִרְאָה וְלֹא לְבַקֵּשׁ כָּבוֹד אֶלָּא מִפְּנֵי הַבּוֹרֵא בָּרוּךְ הוּא כִּמְנִיעַת יוֹסֵף הַצַּדִּיק עַצְמוֹ מֵאֵשֶׁת רַבּוֹ הֲרֵי זֶה מְקַדֵּשׁ אֶת הַשֵּׁם

En zo ook, ieder die zich onthoudt van een overtreding of een mitzwa doet, niet vanwege een aards motief, niet vanwege angst of vrees, en niet om eer te verwerven, maar om de Schepper Hij zij geprezen te eren zoals Jozef de rechtvaardige zich onthield van de vrouw van zijn meester – diegene heiligt G’ds naam. (Hilchot Yesode Tora, 5:10)

*(red. ) De Rambam is de rabbijn, filosoof, rechtsgeleerde en arts Maimonides 1138-1204 

Morele lessen om de juiste keuzes te maken

Wanneer Jozef zich herinnert waar hij vandaan komt, lukt het hem om het juiste te doen. Om G’ds naam te heiligen. Het zijn de morele lessen die hij als kind meekreeg die hem in staat stellen om de juiste keuzes te maken. En dat inzicht schept een grote verantwoordelijkheid voor Joden in onze tijd. Om die Joodse waarden mee te geven die een volgende generatie in staat moeten stellen om – wanneer het er op aankomt – eveneens de juiste keuzes te kunnen maken.

cover: Veelkleurige jas van Jozef, beeld met dank aan de EO