Twee oer-Hollandse winkelwonderen met bijzondere wortels.
Ik schreef over de Joodse oprichters van de Bijenkorf in De Vrijdagavond Wie betaalde eigenlijk De Bijenkorf? En onlangs op mijn Facebooktijdlijn over de HEMA. Ik verwachtte wat vriendelijke reacties, maar verspreid over mijn Facebookgroepen kreeg ik er meer dan 15.000!
Kennelijk bestaat er nog altijd grote trots op de ondernemers die Nederland leerden winkelen. De Bijenkorf verkocht dromen, de HEMA de dagelijkse werkelijkheid. Hun talent? Een Nederlander zijn portemonnee laten openen zonder dat hij zich bestolen voelde.
Dat bracht me op een idee: een vrolijk romannetje over de HEMA, met Jiddische humor, Mokumse chotspe en de uitvinding van de halve rookworst. Honderd pagina’s, hooguit. Maar mijn personages hadden andere plannen.
Twee ondernemers, één revolutie
In 1926 begonnen Leo Meyer en Arthur Isaac, beiden Joodse ondernemers uit de wereld van de Bijenkorf, de HEMA. Geïnspireerd door Amerikaanse winkels introduceerden ze vaste prijzen van tien, vijfentwintig en vijftig cent. Iedereen mocht binnenkomen, ook met slechts één dubbeltje. Directeur Adolf (Dolf) de Vries hielp de onderneming groeien. Ook hij was Joods.
Op 14 mei 1940 probeerde Dolf met zijn gezin via IJmuiden naar Engeland te vluchten. Terwijl Duitse troepen oprukten en de laatste schepen vertrokken, bevond hij zich in een kapperszaak. Toen hij terugkeerde, was het schip vertrokken. Zijn vlucht mislukte. De oprichters Meyer en Isaac bereikten Engeland, maar Dolf bleef met zijn gezin achter. In juni 1942 moest hij met zijn vrouw Marie onderduiken.
Het klinkt als een roman, maar het gebeurde werkelijk.
Mokum in 1936
Mijn verhaal begint in april 1936. Roos Cohen, achttien jaar en de oudste van tien kinderen, woont in de Nieuwe Kerkstraat. Haar vader Bram verkoopt zure bommen, augurken, rolmops en haring vanuit een handkar. Met tien kinderen heeft hij opvolgers genoeg, vindt hij. Roos wil echter een eigen salaris, mooie kleren en een toekomst zonder permanent augurkenaroma. Ze solliciteert bij de HEMA aan de Nieuwendijk.
Met haar wandelen we door het verdwenen Mokum: langs de Weesperstraat met haar sigarenwinkels, zuurhandelaren en venters, de Magere Brug, de Utrechtsestraat en het Rembrandtplein. We bezoeken gezinnen waar moeders hun dochters willen uithuwelijken en vaders het laatste woord hebben. Bij de toneelvereniging aan de Plantage Muidergracht wordt gespeeld, geflirt en geruzied over de regie. Jongeren dromen van liefde en een grootser bestaan. Niemand vermoedt hoe spoedig hun wereld zal verdwijnen.
Een halve worst, een heel verhaal
Volgens de geschiedenis die de HEMA zelf vertelt, bestelde een bedrijfsleider ooit veel te veel rookworsten. Hij bedacht ze te halveren en warm te verkopen. Zo werd een bestelfout een succes. In mijn roman bedenkt Roos de oplossing, maar vertelt haar Joodse bedrijfsleider aan de directie dat het zijn vondst is. Roos verkoopt de worsten; hij ontvangt de complimenten. De een het idee, de ander de eer: een verdienmodel dat kennelijk ouder is dan de moderne managementopleiding.
Roos wordt verliefd en ontdekt dat sommige mannen minder betrouwbaar zijn dan een HEMA-prijskaartje. Dan breekt de oorlog uit.
Winkels bleven, de mensen verdwenen
Op 1 mei 1940 werkten bij de Bijenkorf en de HEMA samen 1.002 Joodse medewerkers: 704 bij de Bijenkorf en 298 bij de HEMA. Van ongeveer duizend overleefden slechts 263 de oorlog; zo’n 737 keerden niet terug. Bij de HEMA werden twaalf Joodse filiaalchefs uit hun functie gezet. Zeven van hen werden vermoord.
Stel je voor: je hebt jarenlang een winkel opgebouwd, personeel opgeleid en klanten geholpen. Plotseling mag je geen washandjes meer verkopen omdat je de verkeerde grootouders hebt. De winkels bleven open. De mensen die ze groot hadden gemaakt, moesten verdwijnen.
Gelukkig waren er ook collega’s die hielpen. Binnen de HEMA ontstonden netwerken voor voedselbonnen, geld en onderduik. De afkorting kreeg een andere betekenis: Help Elkaar Met Alles. Die moed krijgt in mijn roman eveneens een plaats, naast het lot van de medewerkers van de Bijenkorf.
En Roos? Zij krijgt een kind. Een aanvankelijk vrolijk verhaal verandert in een geschiedenis van liefde, verraad, moederschap en een keuze die geen moeder zou mogen maken.
Van een grap naar een geschiedenis
Onvermijdelijk kwamen ook mijn eigen Casseressen en Watermannen het verhaal binnen: de sigarenwinkel van mijn grootouders aan de Weesperstraat 74, hun onderduik en de familieleden die niet terugkeerden. Historische gebeurtenissen en verzonnen personages ontmoeten elkaar. Roos heeft niet echt bestaan, maar haar Mokum wel.
Zo werd De Rookworst van de HEMA geen luchtig boekje, maar een roman van ongeveer 250 pagina’s. Een vergissing die heel Nederland tot vandaag bleef eten, leidt naar een geschiedenis die niemand mag vergeten.
Mijn vader zou hebben gezegd: ‘Jongen, als je met een halve worst begint en met een hele tragedie eindigt, heb je ergens verkeerd ingekocht.’ Misschien had hij gelijk.
Eenmalige bestelmogelijkheid
De Rookworst van de HEMA, 250 pagina’s met veel illustraties, verschijnt niet in de boekhandel. Lezers van De Vrijdagavond kunnen het rechtstreeks bestellen voor € 25, inclusief verzending binnen Nederland. De eerste oplage wordt eind november verstuurd, op tijd voor de feestdagen.
Maak € 25 over aan Historia Nova Publishing, IBAN NL37 ABNA 0136 0186 29. Vermeld bij de overschrijving uw volledige naam, straat en huisnummer, postcode, woonplaats en e-mailadres voor Track & Trace. Apart mailen hoeft niet. En een rookworst wordt niet meegeleverd.
cover: Bruisende Joodse markt in Amsterdam, 1936 ©auteur (mbv AI)
Geef als eerste een reactie