Het mystieke testament van Reb Sjaje’s schoonvader
In het Kleerekoperarchief bevindt zich het unieke testament van Samuel Hirsch, Reb Sjaje’s schoonvader, dat hij in 1843 schreef:
Het is mijn laatste wens dat mijn zoons mijn lichaam zullen begraven, gehuld in de doodskleren en het gebedskleed maar zonder de doodskist: Ik neem aan dat jullie slim genoeg zijn om de planken van de kist te laten verdwijnen zonder dat iemand daarop zal letten.* Ik verzoek met nadruk om gedurende de eerste zeven dagen na mijn dood geen naambordje op mijn graf te plaatsen.
*Omdat Samuel wist dat de begrafeniswet van Nederland het begraven zonder doodskist niet toestaat, voegde hij dit in het Jiddisj toe, een taal die de niet-Joden niet beheersen. De kwestie van het naambordje hangt samen met het mystieke geloof dat de Satan gedurende de eerste dagen na de dood op zoek gaat naar de overledene. Als het naambordje ontbreekt, heb je kans dat de Satan zijn slachtoffer niet kan vinden.
Deze instructies hebben hun oorsprong in de Kabbala. Samuel vreesde namelijk voor de ‘Bestraffing van het Graf’ (Chiboet Hakewer), hetgeen inhoudt dat de mens in zijn graf folteringen of spirituele ontkoppeling ondergaat. Om die reden wilde Samuel dat zijn ziel zo spoedig mogelijk zijn lichaam zou verlaten.
Als kind was hij al braaf
Aaltje Hirsch-Hes, Sjaje’s schoonmoeder, vertelde de volgende anekdote over Sjaje als kind:
Des Vrijdags mochten de Israelietische kinderen wanneer de Sabbath te half vier aanving, reeds te drie uur vertrekken om zoo als de brave meester oordeelde zich voor de avonddienst gereed te maken. Of nu de meester klachten vernam, of dat hij gewaarschuwd werd, dat de kinderen in plaats van naar de kerk te gaan ‘stukjes gingen draaien’, dit wist zij niet te zeggen.
Op een morgen, toen alle kinderen gezeten waren, zei meester van der Well: kinderen, om eens te zien of gij allen uw plicht betracht door naar de kerk te gaan, liet ik u Vrijdag-namiddag door een mijner kweekelingen volgen, die mij verzekerde, dat gij God en de meester bedriegt. Gij allen, zoo als gij daar zit, zijt niet naar de kerk geweest niet alleen, maar gij hebt de Sabbath ontwijd door de kermis te bezoeken en voor straatjongen te spelen.
Alleen Jesaja Kleerekoper zag hij, met gepaste ernst, het gebedenboek onder de arm, naar de kerk gaan om daar zijn plicht te doen. Ik stel mijn jonge vriend dus hier openlijk tot voorbeeld.
Weekblad voor Israelieten, 14 januari 1881
Hoe schoon is een ding op zijn tijd
Met dit citaat uit Kohelet 3, 11 (Prediker) opende Reb Sjaje zijn in het Hebreeuws gestelde brief d.d. 31 december 1870 aan zijn zoon Aron Samuel Chananja. Reb Sjaje berichtte zijn zoon dat het die dag zo koud was dat de kaarsen in het Beet Hamidrasj niet konden branden en dat hij om die reden nu eindelijk tijd had om zijn zoon te schrijven.
In het Kleerekoperarchief dat door Aron Samuel Chananja na de dood van zijn vader werd samengesteld, is dit de enige brief die Reb Sjaje aan zijn kinderen heeft geschreven. Wij zien hierin een mogelijke indicatie voor de ultieme toewijding van Reb Sjaje aan Torastudie, die kennelijk geen ruimte liet voor familie-aangelegenheden.
De extreme koude van 31 december die hem die nacht ervan weerhield om Tora te doceren bracht hem er eindelijk toe om zich tot zijn zoon, de Tielse rabbijn, te richten.
zie ook deel 1 en 2 in deze serie over Reb Sjaje Kleernkoper: Het internationale internaat voor Israelietische Jonge Heeren en de socialistische kleinzoon en Reb Sjaje Kleerekoper, de Hollandse ‘Admor’
De Nittel/Galach Nacht
In chassidische kringen is het de gewoonte om op kerstnacht en in mindere mate op oudejaarsnacht tot middernacht geen Tora te leren. Er bestaan meerdere redenen voor deze Torastop, die tot vandaag wordt gehandhaafd.
In de eerste plaats wilden de rabbijnen de veiligheid van de Joden garanderen: aangezien zich op die avonden grote groepen christenen op straat bevonden, bestond er in Oost-Europa het gevaar van pogroms. Daarom werd het advies gegeven om binnen te blijven.
Het was ook een teken van rouw wegens de christelijke vervolgingen van de Joden door de eeuwen heen. Daarom besloten de rabbijnen dat Torastudie, die juist blijdschap veroorzaakt, op deze feestelijke avonden van de christelijke wereld ongepast is. Bovendien heerste er volgens de Joodse mystiek op die nachten een sterke spirituele onreinheid in de wereld.
De nacht van de Torastop wordt Nittel nacht (afgeleid van het Latijnse woord Natalis of wel geboorte) en ook wel Galach nacht (afgeleid van het Hebreeuwse woord voor kaalgeschoren, spottende benaming voor de katholieke priester of monnik) genoemd. Een minder bekende uitleg van Nittel is:
Nisht Jidden Toire lernen
De Nittel nacht wordt besteed aan schaken, kaartspelen en dergelijke, maar ook aan administratieve en huishoudelijke taken.
Omdat het op sjabbat verboden is om papier te scheuren bestond er vroeger ook vaak de gewoonte om het toiletpapier voor het hele jaar te scheuren. Omdat er tegenwoordig kant-en klaar voorgesneden toiletpapier in de handel is, is dat nu niet meer nodig.
Wat heeft dit alles te maken met Reb Sjaje?
Wegens de kabbalistische oriëntatie van Reb Sjaje lijkt het mij niet uitgesloten dat hij op deze oudejaarsnacht de Beet Midrasj om spirituele redenen gesloten hield. Hierbij moet worden opgemerkt dat het fenomeen van Nittel- of Galach Nacht in Joods Nederland bijna niet bekend was.
cover: schilderij uit 1935 van grote synagoge door Martin Monnickendam: ’Het gebed in de Grote Sjoel’ ter ere van het 300-jarig bestaan van de Asjkenazische gemeenschap in Amsterdam.
Geef als eerste een reactie