De dag dat slierten kinderen langs de deuren trekken met een tas vol snoep, is ook de dag dat de razzia bij Hollandia Kattenburg wordt herdacht.
Sint Maarten valt jaarlijks samen met de herdenking van de dag dat de Joodse medewerkers van de regenjassenfabriek werden afgevoerd naar de vernietigingskampen. In het boek ‘De kleermakers van de nazi’s’ van Annemieke van Bockxmeer vond ik informatie over dit bedrijf en de noodlottige razzia.
Waterdichte regenjassen
‘Hoe lukt het die Engelsen wel en mij niet?’ peinsde Jacques Kattenburg begin twintigste eeuw. Zijn regenjassen werden maar niet écht waterdicht. En dus ging hij aan de overkant van de Noordzee op onderzoek uit.
Het recept: een met rubber beklede binnenkant, met een extra reepje rubber over de naden. Voortaan werden in zijn fabriek ook écht waterdichte regenjassen gemaakt. Falcon was de internationaal klinkende merknaam; genoemd naar de Valkenweg in Noord, waar Hollandia Kattenburg was gevestigd. Het liep allemaal op rolletjes in het moderne gebouw met liften, telefoon en verwarming.
Tot aan de Tweede Wereldoorlog, en vooral tot aan die elfde november 1942. De dag dat de bezetter, samen met Nederlandse agenten, om half vijf in de middag de fabriek binnenviel.
Dit beschrijft Annemieke van Bockxmeer in haar boek De kleermakers van de nazi’s, een gedegen onderzoek naar het lot van de Kattenburggroep.
Omdat zij Joods waren
Lopende banden werden stilgezet, de omroepinstallatie werd uitgeschakeld en niemand mocht het pand in of uit. Van de meer dan achthonderd bijeengedreven medewerkers werden er 367 uitgepikt en afgevoerd omdat zij Joods waren. Na de oorlog werd het werk hervat. Elk jaar was er in de hal bij drie plaquettes een herdenking van de zwarte periode. Tot de sluiting van de fabriek in 1969.
Zestien jaar later werden de plaquettes op een driehoekige gedenkzuil in ere hersteld. Bij de onthulling ervan op het nieuwe IJplein, op de plek waar Hollandia Kattenburg stond, waarschuwde locoburgemeester Jan Schaefer tegen rassenwaan en radicaalrechtse partijen zoals de Centrumpartij of Viking Jeugd.
In 1995 werden alle namen van de medewerkers die niet terugkwamen toegevoegd aan het monument waar elk jaar op 11 november wordt herdacht.
Willekeur
‘De razzia bij deze Joodse regenjassenfabriek staat voor de willekeur, de onverschilligheid en de razernij van de Jodenvervolging,’ zegt Van Bockxmeer in haar recent verschenen boek. Zij laat het enorme dilemma zien waar de directie voor stond: wel of niet werken voor de Duitse bezetter.
Het gaf de Joodse medewerkers een uitzonderingspositie totdat een inval een einde maakte aan hun werk, hun familieleven en, voor de meesten, hun toekomst.
Over die inval vertelt ooggetuige Stien van Nieuwpoort-van Gemen in het boek van Van Bockxmeer:
‘De moffen hadden zich in twee rijen opgesteld en wij moesten allemaal achter elkaar tussen die rijen door lopen. Vervolgens werden de joodse medewerkers naar rechts gestuurd en de niet-joden naar links. Ik werd dus naar links gestuurd en moest op de afdeling blijven tot alle joodse medewerkers waren afgevoerd. Daarna werden wij naar het schaftlokaal beneden gebracht. Terwijl wij daar zaten te wachten, zagen wij (het was inmiddels half zes geworden) onze joodse collega’s voorbijkomen. Ik wilde mijn hand opsteken naar mijn collega’s, maar dat mocht niet. Je mocht ook niets roepen. Wij waren doodsbang.’
Van huis gehaalde familieleden
Die avond werden de Joodse medewerkers op zeventien overvalwagens van de Grüne Polizei geladen. Wie zich verzette, werd er extra ruw ingesmeten. Per pont staken zij het IJ over om bij het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst in de Euterpestraat te worden gescheiden in twee groepen. De ene groep ging meteen naar Westerbork, samen met hun inmiddels van huis gehaalde familieleden. De andere groep ging om vier uur ’s nachts onder zware bewaking naar het nabijgelegen Centraal Bureau voor Joodse Emigratie, in een gevorderd schoolgebouw.
In De kleermakers van de nazi’s lezen we:
‘Daar stonden zij de rest van de nacht in het gymnastieklokaal. Er werd geschopt en geschreeuwd. Praten was verboden. Toen een van hen, Mozes Piller, toch iets zei, werd hij weggehaald. Op de verdieping boven het gymnastieklokaal werd hij zo mishandeld dat de mensen beneden hem konden horen gillen. Onherkenbaar verminkt, als voorbeeld voor de anderen, kwam hij terug. Medewerkers van de Joodse Raad, die in de Zentralstelle aanwezig waren, vertelden de bij elkaar gedreven mensen dat zij nog nooit een transport hadden gezien dat zo slecht was behandeld.’
Van Bockxmeer volgt in haar boek de reis en het lot van de Kattenburggroep. Het is een monument van 264 pagina’s als aanvulling op het monument op het IJplein.
Dit verhaal staat ook in de boekenreeks de Memorabele Mokumse Mikmak, vier boeken met memorabele momenten uit de Amsterdamse geschiedenis. Samen meer dan achthonderd pagina’s met korte verhalen, veel foto’s van toen en nu, quizjes om je kennis te testen en typisch Mokumse uitspraken.
cover: Talma Joachimsthal
Geef als eerste een reactie