Groninger synagoge was te klein geworden. Sjoelbouwers! toont 120-jarige geschiedenis

De kleurrijke synagoge in Groningen met haar Moorse invloeden bestaat 120 jaar. Als die leeftijd wordt bereikt, moet dat worden gevierd.

Mijn moeder en haar twee zussen gingen naar de jeugdsjoel in de Folkingedwarsstraat op een steenworp afstand van de grote sjoel. Toen, voor de oorlog, bood het statige gebouw aan de Folkingestraat plaats aan zeshonderd mensen. Door deze grote toeloop was een grotere synagoge nodig dan het achttiende eeuwse oude gebouw. 

Toen ikzelf als kind na de oorlog elke woensdagmiddag door de Folkingestraat naar de Folkingedwarsstraat liep, werd Joodse les gegeven aan niet meer dan drie of vier kinderen.

Nu is de synagoge deels museum, deels nog altijd in gebruik als gebedsruimte. 

Hoogtijdagen

De Stichting Folkingestraat Synagoge viert het 120-jarige bestaan, de leeftijd die Joden elkaar bij iedere gelegenheid toewensen, met een bescheiden expositie genaamd Sjoelbouwers! 

Er zijn foto’s, bouwtekeningen en teksten over de bouw, de architecten en bouwers, hun ideeën en inspiratiebronnen. Ook Informatie over de Joodse gemeenschap die vanaf de inwijding in 1906 tot de sluiting door de bezetter in 1942 hier diensten hield en hier de feestdagen vierde, zoals de Joodse hoogtijdagen, huwelijken en bar mitswa’s.

De synagoge bood plaats aan ruim zeshonderd mensen en ik stel me zo voor dat die er waren. De mannen beneden, de vrouwen op de galerijen boven aan beide kanten van het middenschip. Tenslotte was deze nieuwe synagoge er gekomen omdat de oude, die in 1756 was gebouwd, te klein was geworden. 

Mijn grootouders

De Folkingestraat was een straat met veel Joodse winkels. Rondom de synagoge woonden veel Joodse families, zoals mijn grootouders met hun drie dochters. 

Zouden ze sjoelgangers zijn geweest? Mijn grootmoeder zeker wel. Zij was vroom, zo begreep ik uit de verhalen van mijn moeder. Mijn moeder en haar twee zussen gingen naar de jeugdsjoel in de Folkingedwarsstraat op een steenworp afstand van de grote sjoel. Die sjoel was in mijn jeugd na de oorlog de sjoel waar de paar Joden die er nog waren de sjabbat en de feestdagen vierden. 

Gymnastiekvereniging Atilla

Op de tentoonstelling is de foto te zien uit 1931 van het 25-jarig jubileumfeest van de synagoge. Daarop staan ongeveer veertig leden van de gymnastiekvereniging Atilla, opgesteld in rijen. Zij gaven een uitvoering ter verhoging van de feestvreugde. Zo’n show had Atilla ook gegeven bij de opening in 1906. Het raakte me om de naam van de vereniging te zien, mijn moeder sprak vaak over Atilla. Ze was lid van de turnploeg en dacht daar altijd met plezier en een beetje trots aan terug. Ook met verdriet natuurlijk, want vrijwel niemand van de leden was er nog na de oorlog.

Lokaaltje naast de sjoel

Eind jaren vijftig liep ik elke woensdagmiddag naar de Folkingedwarsstraat voor Joodse les die in een lokaaltje naast de sjoel werd gegeven aan drie of vier kinderen. Ik was me toen niet bewust van het ongehoord grote verlies van een bevolking die zoveel kleur had gegeven aan de wijk. 

Als ik er nu loop, in de straat die in 2015 tot leukste winkelstraat van Nederland werd uitgeroepen, denk ik als ik de mensen zie winkelen: jullie hebben geen idee wat zich hier heeft afgespeeld. Er liggen Stolpersteine en er zijn ook kunstwerken aangebracht ter nagedachtenis aan die geschiedenis, maar iemand die dat niet weet of er niet op let, ziet ze niet. 

Ik hoop dat velen even de synagoge zullen binnenstappen voor deze tentoonstelling, en ook voor de permanente expositie over Joods leven. Deze tentoonstelling kan met een persoonlijke rondleiding worden bekeken. 

Berlijnse Oranienburgerstrasse 

Het gebouw intrigeert door de stijl, met Moorse invloeden die teruggaan op de Sefardische tradities van de Joden in Spanje. Architect Tjeerd Kuipers uit Friesland, die samenwerkte met architect Ytzen van der Veen, koos deze stijl. Hij had in Berlijn inspiratie opgedaan in de synagoge aan de Oranienburgerstrasse. 

Kuipers ontwierp heel wat kerken en begreep dat een synagoge anders moest zijn, een eigen stijl moest hebben. Veel bogen rond deuren en ramen, veel kleuren, koepels op het dak en prachtige, gebrandschilderde ramen. 

Er waren ongetwijfeld gemeenteleden die bezwaar hadden tegen deze stijl, of zelfs tegen de bouw van een nieuwe synagoge. Daar werd rekening mee gehouden: gemeenteleden konden een kaartje inzenden als zij zich niet konden verenigen met de bouw, zo blijkt uit een advertentie.

Groene muren 

Na de oorlog werd het pand gebruikt als wasserij, waarbij heel veel moois van het gebouw verdween. De absis werd afgebroken en op de plek waar hij had gestaan, bouwde de nieuwe eigenaar een volière, zo is mij verteld. 

De ramen waren vernield; er is nu slechts een heel klein stukje van de oorspronkelijke, gebrandschilderde ramen te zien, de rest is nieuw gemaakt, heel prachtig. Sinds 1981 is het gebouw weer open, na een enorme renovatie, die het interieur zo goed als mogelijk herstelde in de oude vorm. De kleur groen op de muren vind ik opvallend en gedurfd, maar ik heb gehoord dat na veel krabben is komen vast te staan dat dat de oorspronkelijke kleur was.  

Alleen het oostelijke gedeelte van de ruimte wordt nu gebruikt als synagoge. Het andere gedeelte dient als ruimte voor exposities, lezingen, muziek en educatieve projecten. Bijzonder en bewonderenswaardig dat de herinnering aan de Joodse wijk op deze manier levend wordt gehouden. En dat Joodse tradities, wijsheden en cultuur hier weer volop in de aandacht staan. 

De expositie Sjoelbouwers! opende op 15 februari en is nog te zien tot 10 mei 2026.
Meer info: Sjoelbouwers!

Zie ook in De Vrijdagavond het verhaal van Bertien Minco over de opening van het museum: Synagoge Groningen, een nieuw joods museum in Nederland.

Cover: Interieur met beide galerijen Groninger Synagoge; foto: synagogegroningen.nl