“Bloed druipt van de schaar waarmee Geertje juist haar kwelgeest, haar buurvrouw, heeft neergestoken. Even later sirenes en politie. Geertje wordt gearresteerd.”
Bij de rechtszitting zegt ze: “Meeuwen waarschuwden mij dat de buurvrouw mij wilde vergiftigen… het was zelfverdediging.” Een forensisch psychiater licht toe dat Geertje die stemmen als realiteit ervaart. De rechter laat haar ter observatie opnemen. De diagnose weken later: therapieresistente schizofrenie, achterdocht, cannabis-verslaving en gebrekkige gewetensvorming.
Een jaar later bezoekt Geertje met een begeleidster haar (van de steekpartij herstelde) buurvrouw om excuses aan te bieden. Die worden geaccepteerd. Van een boze, onberekenbare patiënt is ze veranderd in een vrouw die weer controle over haar leven heeft en terug kan naar haar eigen huis.
Dat is een prestatie van de hele staf en van de medicatie die psychiater Daniël van Dijk haar voorschreef: clozapine.
Het is een van de gevalsbeschrijvingen in ‘Verward’, Verhalen over misstanden en idealisme in de psychiatrie, dat deze maand verschijnt. Het boek is gebaseerd op twintig jaar praktijkervaring en gaat ook in op de recente omstandigheden in de psychiatrische hulpverlening.
Een unieke psychiater
Ik ken Daniël van Dijk (Den Haag, 1960) al zo’n dertig jaar, uit de tijd dat wij beiden bij de RIAGG in Vlaardingen werkten. Ik zat op de afdeling psychotherapie, hij begon als pas afgestudeerd arts bij sociale psychiatrie. We woonden in Amsterdam bijna als buren, dus op de reis van en naar Vlaardingen praatten we uitgebreid over het vak, maar ook over wat het betekent jood te zijn in een niet-joodse wereld. Toen al viel me op hoe betrokken hij was bij zijn patiënten, hoe creatief hij als behandelaar was en hoe goed hij zich, hoe moeilijk zij ook waren, in hen kon inleven.
Jim van Os, in het voorwoord: “Wat mij bij Daniël altijd trof is dat hij het relationele werk serieus neemt. Hij ziet het vak niet als een verzameling protocollen, maar probeert eerst te begrijpen hoe een patiënt de situatie beleeft. Niet om het met hem eens te zijn maar om een ingang te vinden (…). Met een relatie ontstaat er soms ruimte voor herstel.”
Biologische psychiatrie
Van Dijk studeerde in de jaren negentig geneeskunde in Amsterdam. Tijdens zijn opleiding tot psychiater zag hij hoe de biologische psychiatrie het Freudiaanse, psychoanalytische gedachtegoed langzaam verdrong. De aandacht ging steeds meer uit naar de behandeling van schizofrenie, een verzamelnaam voor invaliderende ziektes waarbij mensen psychoses hebben en periodes van ernstige verwardheid doormaken.
‘Onbehandelbare’ patiënten
Na zijn specialisatie ging Van Dijk werken op de afdeling voor zogenaamde ‘onbehandelbare patiënten’ van een provinciaal ziekenhuis. Om ook hen adequate zorg te kunnen bieden, onderzocht hij met collega’s de toepassing van clozapine. Dat middel stond bekend als effectief bij therapieresistente schizofrenie, maar ook als gevaarlijk vanwege de bijwerkingen. Met goede monitoring bleken die tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. Tientallen patiënten konden weer een dragelijk leven leiden.
Van Dijk was voorzitter van de werkgroep Clozapine Plus tot hij door ernstige ziekte moest stoppen. In 2019 kreeg hij van zijn beroepsvereniging een eervolle onderscheiding omdat hij clozapine op de kaart had gezet als werkzaam middel tegen psychoses. Al in 2006 noemden collega’s hem een expert op het gebied van de behandeling van schizofrenie.
Vlooien
Het boek is ook geestig. Een casus uit het begin van zijn carrière gaat over Victor, een zorgwekkende zorgmijder. Politiemensen vragen Van Dijk dringend mee te komen naar Victors flat. Via de brievenbus maakt hij contact, en als Victor de deur op een kier zet, vliegen wolken insecten naar buiten. “…uiteindelijk zien onze benen in een paar tellen zwart van de vlooien… woorden kunnen niet beschrijven hoe vies het daar is.”
In de trein terug ontmoet Van Dijk de collega die Victor later die dag opnam. Die moet krabben, Van Dijk krabt en gaandeweg krabben steeds meer passagiers zich: “Dank, Victor!”
Verwarde mensen op straat
Het boek sluit af met een helder essay over de oorzaken van de huidige problemen met verwarde mensen op straat. Volgens Van Dijk heeft het sluiten van veel inrichtingen een kwetsbare groep patiënten geen goed gedaan. Het zijn de mensen die we ‘verward’ tegenkomen op straat. Hij pleit voor een gedifferentieerd behandelaanbod, waarin residentiële opvang, bij voorkeur in aanleunwoningen, prioriteit krijgt.
Journalist Sacha Bronwasser, die Van Dijk eerder voor de Volkskrant interviewde, schrijft in het nawoord dat ze dankzij zijn vakmanschap en vertelkunst anders is gaan kijken naar de problematiek die zich onder ieders ogen afspeelt.
Bronwasser: “dankzij van Dijks vakmanschap en vermogen te vertellen ben ik anders gaan kijken naar de problematiek die zich onder ons aller ogen afspeelt”
Sociaal psychiater
‘Verward’ is een mooi, interessant en met humor geschreven boek dat een inkijk geeft in de praktijk van een betrokken, kundig sociaal psychiater. Van Dijk wil vooral contact maken met zijn vaak als onbehandelbaar gediagnosticeerde patiënten en van daaruit de behandeling opstarten. Clozapine speelt daarbij vaak een bijzondere rol: het geeft psychotische patiënten de controle over hun leven terug.
Van Os zegt het zo: “Wie Daniëls woorden leest ziet de psychiatrie zoals ze in de praktijk vaak is … niet netjes en overzichtelijk, maar rommelig en spannend en soms ronduit ongemakkelijk…”
Een aanrader dus voor iedereen die belangstelling heeft voor de behandelmogelijkheden van een groep uiterst kwetsbare patiënten. Opleiders in de psychiatrie mogen Van Dijk, die zijn vak door ziekte zelf niet meer kan uitoefenen, dankbaar zijn dat hij zijn ervaringen heeft opgeschreven.
Verward, Over misstanden en idealisme in de psychiatrie
Daniël van Dijk
Prijs €22,50
ISBN9789464567007
Aantal pagina’s184
Publicatiedatum15 – 10 – 2026
Imprint Mazirel Pers
cover: tekening verwarde vrouw; Levebre punt sdu via Veiligheid Gemeente.nu
Geef als eerste een reactie