Tot de jaren negentig was Albanië een arm en voor de buitenwereld onbekend land, op het kruispunt van Europa en het Midden-Oosten.
Uniek als Europees land met een islamitische meerderheid, maar tegelijkertijd ook als het land dat, onder het communisme, religie compleet bij wet verbood. Tegenwoordig kennen we Albanië als een snel opkomende vakantiebestemming, waar toeristen kunnen genieten van parelwitte stranden en adembenemende bergen tegen relatief schappelijke prijzen.
Albanië als land wordt dus vooral gekenmerkt door contrasten, maar hoe zit dat met de mensen die er wonen? Wie zijn de Albanezen?
Bij de opening van de tentoonstelling BESA, over de redding van joden door moslims in Albanië (1940-1945), ontmoette de redactie Fatlum Qosaj, de voorzitter van de Albanees-Nederlandse jeugdvereniging Rinia.nl. Voor hem draait Besa om trots, gastvrijheid en bescherming.*
Als zoon van twee Albanese ouders uit de noordelijke hooglanden (Malësia e Madhe) geloof ik dat de Albanese collectieve geest het beste in één woord beschreven kan worden: Besa.
Toegegeven, dit woord laat zich ook maar moeilijk definiëren. Wat voor een persoon moet je zijn om te voldoen aan Besa? Eervol? Trouw? Gastvrij? Beschermend? Of juist een combinatie van die eigenschappen?
*Zie de bespreking van Gary Feingold Mens-blijven, hoe Albanezen bijna alle Joden redden
Kostandin en Doruntina
Mijn ouders gaven mij in ieder geval nooit een woordenboekdefinitie. In plaats daarvan werd de betekenis en het belang van Besa uitgelegd in verhalen, zowel fictief als waargebeurd – en af en toe ergens daartussenin. Sommige van deze verhalen hadden betrekking op onze eigen familie en voorouders, andere werden al generaties lang doorverteld.
Een van de bekendste volksverhalen is dat van Kostandin en Doruntina, ook bekend als de Besa van Kostandin. Toen Doruntina ten huwelijk werd gevraagd door een prins uit een land ver van Albanië, was haar moeder daar fel tegen. Doruntina’s broer Kostandin gaf haar daarop zijn Besa: hij zou Doruntina terugbrengen als moeder haar zou missen.
Nadat de familie had ingestemd met het huwelijk, brak er echter oorlog uit. Daarbij kwamen Kostandin en al zijn broers om het leven. Hun moeder is ontroostbaar; niet alleen vanwege het verlies van haar zonen, maar vooral vanwege het feit dat Kostandin zijn woord nooit was nagekomen.
Ze vervloekt hem omdat hij zijn zus nooit terug heeft gebracht waardoor ze de rest van haar leven in eenzaamheid zou verkeren. Toen Kostandin dit hoorde, stond hij op uit zijn graf en ging op zoek naar Doruntina, die niet wist dat haar broers waren gestorven.
Hij nam haar mee op zijn paard en bracht haar naar hun ouderlijk huis, om daarna weer terug te keren naar zijn graf. Pas toen Doruntina en haar moeder weer samen waren, beseften ze wat er zojuist was gebeurd. De moraal van het verhaal? Besa is niet zomaar een pijler van de Albanese identiteit. Het is een belofte die zelfs de dood niet ongedaan kan maken.
foto’s BESA, tentoonstelling in café Belcampo, De Hallen, Amsterdam; tot en met 29 november 2026
Besa, een belofte aan onszelf over het soort mens dat we willen zijn
Wat betekent Besa anno 2026? Nu speelt het niet langer de vanzelfsprekende rol die het ooit in het leven van veel Albanezen had. Wat betekent het voor een Albanees zoals ik, die, net als miljoenen andere Albanezen, in de diaspora is opgegroeid?
Voor mij is Besa vooral een houvast in een voortdurend veranderende wereld. Culturen beïnvloeden elkaar, grenzen worden minder bepalend en tradities veranderen met iedere generatie. Toch zijn er waarden die ik wil blijven koesteren: eerlijkheid, trouw aan je woord, gastvrijheid en de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen voor je daden.
Juist als Albanees in de diaspora wil ik die waarden in mijn dagelijks leven uitdragen, omdat ik daarmee iets kan laten zien van de cultuur waarmee ik ben opgegroeid. Misschien is dat uiteindelijk waar Besa vandaag de dag voor staat: niet een woord dat ons onderscheidt van anderen, maar een belofte aan onszelf over het soort mens dat we willen zijn.
cover: Kostandin en Doruntina, fragment uit schilderij Guri Madhi (1921-1988), Korça, Albanië.
Mooi verwoord! Besa is iets waar we als Albanezen trots op mogen zijn en wat we moeten blijven doorgeven aan de volgende generaties.