Meer dan tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog heeft de Universiteit van Amsterdam een namenmonument onthuld voor de omgekomen medewerkers en studenten.
Woensdag 30 september opende de voorzitter van het College van Bestuur prof. dr. Vinod Subramaniam in de binnentuin van de Oudemanhuispoort een monument wegens vervolging omdat zij Joods waren, in het verzet zaten of beide. 282 namen in totaal, 254 van studenten en 28 van medewerkers sieren de binnenkant van een menshoge stalen ring die ontworpen is door bureau Thonik.
Toch is dit niet het eerste monument dat aan de slachtoffers onder de UvA-gemeenschap is gewijd.
In 1950 werd reeds een eenvoudige koperen plaquette geplaatst met de mededeling: “1940-1945. De universitaire gemeenschap, in geestelijke vrijheid herleefd, gedenkt haar leden, gevallen in de strijd voor het vaderland.”
Hoogleraar-emeritus Frank van Vree lichtte bij de opening toe hoezeer deze tekst de algemene herinneringscultuur van die tijd reflecteert, door niet te differentiëren tussen de verschillende groepen slachtoffers van de oorlog – en zo te veronachtzamen dat een groot deel van de slachtoffers niet gevallen is voor het vaderland maar vermoord is wegens zijn Joods-zijn.
Dat onderscheid kwam in de publieke herdenkingscultuur in Nederland pas in 1965 tot uitdrukking na de publicatie van UvA-historicus Jaq. Pressers tweedelige ‘Ondergang: De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945’.
Meer aandacht voor individuele slachtoffers en hun nabestaanden.
Volgens Van Vree is de herinneringscultuur de laatste decennia meer gedemocratiseerd. Er is meer aandacht voor individuele slachtoffers en hun nabestaanden gekomen, waarbij steeds vaker het initiatief eveneens door individuen wordt genomen.
De welbekende Stolpersteine zijn hiervan een goed voorbeeld: daarmee worden toevallige passanten herinnerd aan de talloze individuele slachtoffers waarvan de nazi’s hebben geprobeerd alle sporen te wissen.
Ook dit universitaire namenmonument kwam tot stand nadat verschillende medewerkers en (voormalige) studenten, waaronder Navid Nail en Duifje van de Woestijne, hiervoor pleitten.
Niet alleen werd het namenmonument onthuld. De universiteit heeft ook aan een vorm van rechtsherstel gedaan en alle door de bezetter gedwongen ontslagen nu formeel herroepen en dit ook vermeld en toegelicht in haar Album Academicum.
Voor het feit dat deze correctie zo lang op zich heeft laten wachten bood de voorzitter van het College van Bestuur namens de universiteit zijn excuses aan. Vinod Subramaniam: “Aan iedereen die dit onrecht heeft ondergaan, en aan hun nabestaanden.” Hij benadrukte dat de UvA wil leren van het verleden om ook fouten in de toekomst te voorkomen.
Publieke verantwoording
Dit rechtsherstel en namenmonument passen in een recente ontwikkeling waarbij van universiteiten om publieke verantwoording wordt gevraagd van hun doen en laten op dit moment, maar ook in het verleden.
Daarbij gaat het niet alleen om hun internationale samenwerkingen of hun oorlogsverleden, maar bijvoorbeeld ook om hun rol tijdens het Nederlandse koloniale en slavernijverleden: vorig jaar nog overhandigde het NIOD aan de UvA daarover een vooronderzoek. Passend bij deze ontwikkeling is dan ook de vraag naar het vervolg op deze inzichten.
Van Vree deed in zijn toespraak daarvoor een aantal aanbevelingen:
“Het is, geachte aanwezigen, belangrijk dat dit nieuwe monument er is. Maar misschien zou dit een vervolg moeten krijgen. Zo zou de Universiteit van Amsterdam zich nadrukkelijker kunnen committeren als het gaat om het behoud en de studie van het Joodse materiële en immateriële erfgoed, bijvoorbeeld in de vorm van een permanent fonds – al dan niet samen met de Gemeente Amsterdam – voor het voortbestaan van Joodse Studies en het Menasseh Ben Israel Instituut, inclusief Jiddisch, dat noodzakelijk is voor de kennis van de bijzondere collecties en van vrijwel alle Europese universiteiten is verdwenen. Dat zou een mooi vervolg kunnen zijn op deze onthulling.”
Hoe mooi en passend zou het inderdaad zijn als dit namenmonument voor de omgebrachte studenten en stafleden van de UvA – moge hun herinnering een zegen zijn – ook aanleiding is voor het levend houden van het erfgoed waarvan zij bij leven nog deel uitmaakten.
Meer info over dit namenmonument van UvA
De hele toespraak van emeritus hoogleraar Frank van Vree: Herdenken in historisch perspectief.
cover: omslag het Parool, 1 oktober 2026, foto Bloom
Ach die machiel keestra, wat een aandoenlijk artikel, nadat hij sinds 7 oktober 2023 Joodse studenten aan de UvA echt in de steek heeft gelaten. Chief Stolpersteine Officer is-ie zeker.