Le’chaber, verbinding met elkaar, en het paradijs van Shlomo Sarfat 

Klal Israël, de verantwoordelijkheid die we voor elkaar dragen, is een  hartverwarmende richtlijn als we erin slagen het in praktijk te brengen. 

Met een trots gevoel kijk ik terug naar de Sukkah Walk in Albany, New York, die mijn vader organiseerde. Hij vroeg aan diegenen die een Soeka (loofhut) hadden gebouwd hun gastvrijheid aan te bieden aan diegenen die geen Soeka konden bouwen. 

Evenzo, na 7 oktober was de lijst van mensen in Israël die hielpen om elkaars nood te verlichten eindeloos lang. 

Naast deze warme solidariteit hebben wij ook de praktijk van de twee Joden die belandden op een onbewoond eiland. Zij bouwden daar drie synagogen. Voor elk een en een derde die ze allebei niet zouden bezoeken. 

Linda Bouws artikel in De Vrijdagavond van 15 mei 2026 Tussen nabijheid en breuk: Joods-Arabische identiteit opnieuw zichtbaar inspireerde me om herinneringen op te halen over mijn ervaringen met Sefardische gemeenschappen. 

Koerdische wijk en de Machane Yehuda

Ons gezin woonde in Jeruzalem van 1977 tot 1983 eerst in de Koerdische wijk. Later verhuisden we dichter bij de Machane Yehuda* met Iraakse buren. Die wijk was redelijk verwaarloosd in die tijd en werd veelal bewoond door oudere, armere mensen samen met nieuwe alternatieve gezinnen. 

We vormden een groep die samen jaarlijks biologische tarwe inkocht. We maalden er brood van en bakten op toerbeurt voor elkaar. Shlomo Sarfat, een oudere bewoner van onze wijk, rook ons brood en vroeg ons of hij zich aan mocht sluiten. 

Onze nieuwe vriend werd de Sandak, de peetoom van onze eerstgeboren zoon Nathan. 

Het Paradijs Toen en het Paradijs Nu

Vele jaren later, wonend op ‘de Weyst’, ons centrum in Noord-Brabant, vroeg een van de gasten of ik wilde deelnemen aan het KRO-programma: Het Paradijs Toen en het Paradijs Nu. 

Alle voorgaande deelnemers waren Nederlanders en konden teruggaan naar een plaats in hun jeugd voor hun ‘Paradijs Toen-moment’. Zonder er nog een seconde over na te denken stelde ik voor om Shebechi Yerushalaim ter ere van Shlomo Sarfat en zijn voorouders te zingen in de Snoge, de Portugese synagoge in Amsterdam. 

Toen Shlomo voor het eerst mijn Nederlandse vrouw ontmoette, toonde hij haar de zegelring van zijn familie die sinds de tijd van de Inquisitie in de familie werd overgedragen. Shlomo had warme gevoelens voor Nederland omdat zijn familie als vluchtelingen hier veilig werden opgevangen, het was zijn ‘Paradijs Toen’. 

Psalm 136

In Brooklyn zong ik in de Asjkenazische synagoge in Brooklyn (New York) om mijn oom bij te staan bij de begrafenis van zijn vrouw, mijn tante, Psalm 136 met een Ladino-melodie. Onmiddellijk zei de rabbijn dat het niet de gewoonte was om deze melodie te zingen in hun synagoge, want het was een Sefardische melodie. Daaruit klonk niet het ‘Klal Yisrael’ waarmee in opgroeide.

Nog langer geleden ontmoette mijn goede vriend Dani Dassa, een Israëlische choreograaf, in New York zijn toekomstige schoonmoeder. Zijn Asjkenasische schoonmoeder stelde vast dat mijn vriend Dani waarschijnlijk niet Joods was, want hij wist niet eens wat Gefilte Fish was. In de loop der jaren werden Dani en zijn schoonmoeder beste vrienden. Dani verzorgde haar tot haar overlijden. Kort daarna stond Dani erop dat we haar Mezoeza voor ons huis accepteerden. 

Le’chaber bij Limmoed Nederland

In maart dit jaar leidde ik een workshop bij Limmoed Nederland die Le’chaber (verbinden) heette. Ik koos daarbij gebeden waarvan er acht een Sefardische of Mizarachi (Mdden-Oosterse) melodie hadden. 

Le’chaber, verbinding met elkaar, blijf het thema dat ik erfde van mijn familie, tezamen met  ‘Klal Israel’. 

Le’chaber is ook het thema van de herziene editie van mijn boek Zo zoet als  Honing, oorspronkelijk uit 2011. Meer dan ooit in tijden van polarisatie hoop ik anderen te inspireren, de dialoog en  gemeenschappelijkheid op te zoeken. 

Ga aan tafel, deel het brood en wees niet bekrompen met wijn

Recent interviewde journalist Willem van Zeeland mij voor zijn boek over hedendaagse polarisatie en geciteerde me in zijn epiloog**:

* zie Machane Yehuda 2.0 van Jair Eisenman en Kleurrijke wereldmarkt Machanee Jehoeda van Jaap Colthof
** De Trans Brabant Express – blz. 312/316, Willem van Zeeland; Nijgh & van Ditmar 2026

Voor hen die geïnteresseerd zijn in mijn boek in het Engels of in het Nederlands: Herziene editie van Zo zoet als honing – meditaties met het Aleph-Bet of Sweet as Honey Aleph-Bet Meditations van Sid Bachrach. Te bestellen bij de auteur.

cover: screenshot het woord Eden (paradijs) in het Hebreeuws