Abel Herzberg roemde in een interview het boek hemelhoog. Ook Marga Minco was in haar lezing bij de boekpresentatie zeer positief over Etty’s schrijftalent.
De eerste reacties op ‘Het verstoorde leven’ waren zeer positief. Maar toen in het NRC-Handelsblad de suggestieve titel verscheen: ‘De heilige van het Museumplein’ leek mij dit toch te veel van het goede. 11 december 1981 schreef J.H. Heldring een column met deze suggestieve titel waarin hij voorstelde om Etty Hillesum een heilige te noemen.
Was ik met deze reactie niet onverdeeld gelukkig, het zou nog erger worden. In een bijdrage getiteld ‘Het korte leven van Etty Hillesum,’ gepubliceerd op 9 januari 1982 in dezelfde krant, uitte de slavist Karel van het Reve zich uiterst negatief over Etty’s dagboek dat hij bakvisachtig noemde. Hij stelde enigszins verongelijkt vast dat zij tijdens de oorlog meer te eten had dan hijzelf. Met haar kennis van het Russisch was het bovendien maar pover gesteld, zo beweerde hij.
‘Meer egoïsme dan heiligheid’
Meer invloed had Henriëtte Boas met een bijdrage in het NRC-Handelsblad van 12 januari 1982. Met de veelzeggende titel: ‘Meer egoïsme dan heiligheid’ gaf zij haar uiterst negatieve visie op Etty Hillesum. In latere publicaties werkte zij dat verder uit. Volgens haar was Etty nauwelijks Joods en zou zij alles in het werk hebben gesteld om aan deportatie te ontkomen.
Daarna zijn nog vele reacties op de dagboeken van Etty Hillesum gevolgd in binnen- en buitenland, maar de drie die ik hierboven heb vermeld, zou je ‘trendsetters’ kunnen noemen, elk op zijn eigen wijze.
Geloofsmartelares
De column van Heldring was de eerste waarin Etty Hillesum als een heilige werd voorgesteld, maar sindsdien heeft het idee om haar als een geloofsmartelares te beschouwen vele lezers aangesproken – met name in Italië. Daarbij schrikt men er niet voor terug om Etty Hillesum op één lijn te plaatsen met de heiligverklaarde Edith Stein, alsof Etty zich ook tot het rooms-katholicisme zou hebben bekeerd.
De reactie van Karel van het Reve werd gevolgd door een reeks bijdragen waarvan rancune en jaloezie afdroop. Inhoudelijk dragen ze weinig bij, maar sommige lezers kunnen er niet genoeg van krijgen.
Een zekere reserve in Joodse kring
Henriëtte Boas heeft met haar publicaties in Joodse kring een zekere weerklank gevonden, waardoor daar reserve is ontstaan tegenover Etty Hillesum en haar geschriften.
Vooral Boas’ bewering dat Etty nauwelijks een Joodse identiteit had, sprak aan – zeker omdat zo Etty’s negatieve visie op onderduiken bij voorbaat verdacht was gemaakt. Later onderzoek heeft echter aangetoond dat Boas zich vergiste en dat Etty Hillesum wel degelijk een typisch Joodse auteur was.
“Ongefundeerde kritiek of juist kritiekloze bewondering”
Al dit soort reacties kwamen bij mij hard aan. De vooringenomenheid die eruit naar voren kwam, paste zo slecht bij wat in de dagboeken te lezen staat en het beeld dat ik van tante Etty sinds mijn jeugd had gekregen.
Achteraf kan men het naïef van mij noemen dat ik niet had voorzien dat door de publicatie van haar dagboeken Etty Hillesum zou worden overgeleverd aan de willekeur van ongefundeerde kritiek of juist kritiekloze bewondering.
Succes had minder serene bij-effecten
Ik was er ten onrechte van uitgegaan dat andere mensen de dagboeken met hetzelfde gevoel van eerbied en schroom zouden lezen als ik eens had gevoeld, neergeknield voor het bureau van mijn vader. Nu bleek dat het succes van ‘Het verstoorde leven’ op bepaalde mensen een minder sereen effect had. Deze recensenten waren jaloers op het succes van het boek en deden er alles aan om Etty Hillesum naar beneden te halen.
Anderen wilden juist een plaatsje in het licht van haar postume roem veroveren en bleken daarbij weinig bescheiden te werk te gaan. Mijn tante Etty bleek bij lezers zowel een overmaat aan bewondering als aan ergernis op te wekken.
Achtergrond
Na het verschijnen van ‘Het verstoorde leven’ had ik me aanvankelijk enigszins op de achtergrond gehouden, maar nu leek het toch onvermijdelijk dat ik mij met de verdere ontwikkelingen zou gaan bemoeien.
Wat kon ik bedenken om aan de dagboeken en hun auteur recht te doen op een objectieve manier? Een analyse van wat er was gebeurd moest mij in dit opzicht klaarheid verschaffen. Het viel mij op dat men geneigd was de dagboeken eenzijdig te lezen, afhankelijk van de persoonlijke overtuiging of interesses, terwijl Etty Hillesum juist een zeer veelzijdige persoonlijkheid was.
Nieuwe taak
Zou het feit dat ‘Het verstoorde leven’ slechts een selectie bood uit het geheel van de elf dagboekcahiers hier iets mee te maken hebben? Lag hier niet opnieuw een taak voor mij en was mijn missie nog steeds niet afgesloten?
zie ook de andere delen in deze serie van Klaas Smelik over Etty Hillesum:
Afscheid van tante Etty deel 1: ‘Jij begrijpt mij niet’, zei tante Etty tegen mijn vader
Afscheid van tante Etty deel 2: ik vond dagboekcahiers van tante Etty in vaders schrijftafel
Afscheid van tante Etty deel 3: eindelijk uitgever gevonden
Afscheid van tante Etty deel 4: reacties op Het Verstoorde Leven
cover: Etty Hillesum, bron: Alfa & Omega
Bedankt, Klaas, voor deze toelichting op de geschiedenis van de publicatie van Etty’s dagboek. Het bevestigt opnieuw hoe indrukwekkend en dus veeleisend het is om haar Werdegang mee te maken.
Bijna 40 jaar na mijn eerste kennismaking daarmee blijf ik telkens nog weer nieuwe inzichten verwerven uit haar overdenkingen.
Philip Idenburg