In zijn boek ‘Antizionisten’ voert Benjamin Moser de filosofe Hannah Arendt op als een van zijn Joodse helden die zich tegen het zionisme keerden.
Ik zou haar niet antizionist noemen; ze hoorde tot de zogenaamde cultureel-zionisten. Arendt was actief in de zionistische beweging, zolang ze geloofde in het idee van een toevluchtsoord voor Joden in Palestina, waar ze hun lot in eigen hand konden nemen zonder anderen te onderdrukken.
In een interview zei ze daarover: ‘De enige groep waarbij ik ooit heb gehoord waren de zionisten.’
Op het moment dat Hitler aan de macht kwam, begin 1933, besloot ze zionist te worden, want wie als Jood wordt aangevallen moet zich als Jood verweren, vond ze.
Tien jaar later gaf ze haar lidmaatschap van de zionistische organisatie op. Dat deed ze op een opmerkelijk moment, namelijk midden in de Tweede Wereldoorlog, terwijl de berichten over de massamoord op de Europese Joden begonnen door te sijpelen.
Het tekent haar diepe overtuiging dat de zionistische beweging een koers insloeg waarmee zij zich onmogelijk kon verenigen.
Zonder een akkoord met de Arabieren was een veilige toekomst voor Israël ondenkbaar.
Het stichten van een Joodse staat in Palestina als enige optie voor het creëren van een Joods nationaal tehuis wees zij af. Het zou betekenen dat Joden streefden naar een meerderheid in Palestina en zouden stuiten op het verzet van Arabieren in en rond het gebied waarbinnen ze hun staat wilden vestigen.
Zonder een akkoord met hen was vrede en een veilige toekomst voor Israël ondenkbaar, voorzag ze. Het credo van de zionisten ‘een land zonder volk voor een volk zonder land’ zag ze aan voor wat het was: een leugen.
‘Om ideologische redenen zagen de Joden de Arabieren over het hoofd – zij woonden in een land dat onbewoond had moeten zijn’, schreef ze.
Door een ministaat te vestigen in een vijandige omgeving zou Israël verworden tot een militaire vesting, bewoond door een grimmige ‘kleine krijgersstam’. Een land dat bovendien voor zijn bescherming afhankelijk zou zijn van een grote mogendheid ver weg en daarom zou worden beschouwd als een imperialistische pion. Op die manier was de hele zionistische onderneming gedoemd om in een drama te eindigen.
Essays tussen 1944 en 1948
Zo redeneerde Arendt in een aantal lange essays die ze publiceerde tussen 1944 en 1948 aan de vooravond van Israëls oprichting. Ze woonde pas een paar jaar als Joodse vluchteling uit Duitsland in Amerika en was nog geen beroemdheid. Voor haar dissidente opvattingen vond ze met moeite een plek in Amerikaanse tijdschriften.
Nadat de staat Israël in mei 1948 was uitgeroepen, raakten haar waarschuwingen in de vergetelheid. Wie ze nu leest zal zich erover verbazen hoe vooruitziend en relevant voor de crisis waarin Israël verkeert ze zijn.
Gematigde en linkse zionisten delfden het onderspit.
In 1943 stapte ze uit de zionistische beweging omdat ze toen al meende dat de extremisten onder de zionisten wonnen en de linkse en gematigde zionisten het onderspit hadden gedolven.
Haar standpunt werd lange tijd door iedereen die Israël welgezind was als ongegrond en onredelijk beschouwd. Er waren toch ook linkse en gematigde krachten in Israël?
Wie in 2026 terugblikt, moet concluderen dat ze de ontwikkeling al in een vroeg stadium goed heeft ingeschat.
Als de zionistische leiders en kolonisten niet erkenden dat Palestina bewoond werd, dreigde er meedogenloos geweld, schreef ze. Precies dat is de basis van het conflict en dat is in tachtig jaar niet veranderd.
De haviken in Israël hebben de overhand gekregen, de kolonistenbeweging heeft het steeds meer voor het zeggen. Hun ideologie van een Groot-Israël zonder Palestijnen wordt stap voor stap gerealiseerd. De vredesbeweging verloor.
Pijnpunten
In haar essays raakt ze nog meer pijnpunten die tot nadenken stemmen. Ze sprak de vrees uit dat Israël in plaats van een veilige thuishaven een probleem zou kunnen worden voor de diaspora en een bron van spanning tussen de Joodse staat en de diaspora.
Ook zag ze – notabene toen de uitroeiingsmachinerie van de nazi’s nog maar net was uitgeschakeld – een gevaar in het sentiment ‘dat de hele wereld tegen ons is’.
Ja natuurlijk, Joden moesten voor hun rechten opkomen, maar altijd in solidariteit en samenwerking met bondgenoten. Zich isoleren kon alleen maar leiden tot wantrouwen en vijandigheid jegens de buitenwereld, zich wapenen tot het bot en tegelijkertijd beheerst worden door diepe onzekerheid en de dreiging van een nieuwe catastrofe.
Wie naar het Israël van vandaag kijkt, herkent de psychologische mentaliteit die Arendt voorspelde.
Hannah Arendt, Het zionisme bij nader inzien
Uitgeverij Jurgen Maas, 2026. Vier essays van Hannah Arendt, ingeleid, geannoteerd en vertaald door Hella Rottenberg.
Uitgeverij Jurgen Maas, 2026.
Op donderdag 3 december, 19.30 uur, gaat David Wertheim met Hella Rottenberg in gesprek over Hannah Arendt en het zionisme, een evenement bij Oy Vey in Makom.
Luister hier naar de podcast van het Menassah ben Israel Instituut: Hella Rottenberg over de zionismekritiek van Hannah Arendt. In gesprek met David Wertheim.
cover: Een jonge Hannah Arendt, beeld uit Literary Theory and Criticism
Jammer dat de scribent de uitslag van de 2026 verkiezingen in Israel zo negeert. Het journaille anno nu is niet meer wat het geweest is, de waarheid is de sigaar om het in dit geval maar even zo te formuleren. Met andere woorden, het gissen van deze mevrouw wordt door de actualiteit achterhaalt. Hartelijke groeten uit Israel, waar bijna 20% van de kiezers de Arabische, niet- zionistische partijen een boost hebben gegeven.