Boven in de Portugese Synagoge van Amsterdam zaten op de vrouwengalerij tijdens Simchat Tora (Vreugde der Wet) twee voor mij heel bijzondere gasten uit Toronto: Joan en Nicky de Casseres.
Het zijn twee nichten uit mijn oude Amsterdamse De Casseres-familie. Hun aanwezigheid maakte mij extra bewust van de ongelooflijke historische lijn waarvan je in de Esnoga nog altijd deelgenoot kunt zijn. Want die geschiedenis begint lang voor de bouw van de huidige synagoge.
Eén Torarol in 1600
Omstreeks 1600 kwamen de eerste Portugese Joden in Amsterdam nog bijeen in kleine huissynagogen. Een centrale figuur was rabbijn Uri ben Joseph Halevi, ook Uri Phoebus genoemd, die uit Emden kwam. Die eerste gemeenschap begon met slechts één Torarol. Die bestaat nog steeds en wordt na ruim vier eeuwen in het museum bewaard.
Uit die kleine gemeenschap ontstonden drie Portugese gemeenten: Bet Jacob, Neve Salom en Bet Israel. In 1639 verenigden zij zich tot Kahal Kados Talmud Tora. Ook leden van mijn eigen De Casseres-familie waren betrokken bij het ontstaan en de ontwikkeling van die Portugees-Joodse gemeenschap.
Daaruit kwam uiteindelijk de grote Esnoga voort, die in 1675 werd ingewijd.
En daar wordt geschiedenis ineens tastbaar.
Aan de oostzijde staat de grote Hechal, vervaardigd van het kostbare Jacarandahout dat destijds door leden van de gemeente werd geschonken. Zondag 4 oktober stonden daarin twaalf Torarollen. Kijk naar de beroemde gravure die Bernard Picart rond 1725 van Simchat Tora in dezelfde Esnoga maakte en je ziet diezelfde Hechal, eveneens met twaalf rollen.
Voor Simchat Tora werden drie rollen uit de Hechal genomen en met die karakteristieke Sefardische waardigheid, de gravidade, naar de Teba gebracht.
Uit de eerste werd Vezot Haberacha gelezen, het einde van Devarim (‘Woorden’). Mozes zegent de stammen, beklimt de berg Nebo, ziet het Beloofde Land dat hij zelf niet meer zal binnengaan — en sterft. Degene die bij dit einde wordt geëerd, heet de Chatan Tora, de Bruidegom van de Tora.
Maar dan gebeurt er iets dat ik een van de mooiste Joodse rituelen vind.
We stoppen niet. Vrijwel onmiddellijk gaat de tweede Torarol open: Beresjiet bara Elohim… (In den beginne schiep God).
Binnen enkele ogenblikken gaan we van de dood van Mozes terug naar de schepping van de wereld. Degene die bij dit nieuwe begin wordt geëerd, is de Chatan Beresjiet. Uit de derde rol volgt de feestdaglezing uit Bemidbar (‘Uit de Woestijn’).
De Tora wordt uitgelezen, maar raakt nooit uitgelezen. Na het laatste woord beginnen we weer bij het eerste.
Van generatie op generatie
Daaromheen voltrok zich afgelopen zondag een tafereel waarin je soms nauwelijks weet in welke eeuw je bent. Bij de Hechal staan twee eeuwenoude bankjes met geborduurde bekleding waar we op de gravure van Picart nog losse stoelen zien. De heren droegen hun traditionele hoge hoeden. Niet zoals in een historisch toneelstuk, maar omdat deze gebruiken werkelijk van generatie op generatie zijn doorgegeven.
De nieuwe chazan Bar Vingerling leidde de dienst. De bijzondere Portugese klemtonen en melodieën klinken op de plaatsen waar ze al generaties lang thuishoren. Veel daarvan staat niet eens volledig op papier. Het is een traditie die je moet horen, onthouden, oefenen en doorgeven.
Bar heeft inmiddels zelfs een bijnaam gekregen: de terras-chazan.
Wie overdag schuin tegenover de Esnoga langs het koffieterras van Tony’s loopt, kan hem daar zomaar aantreffen met zijn elektrische toetsenbord. Onder leiding van David Nunes Nabarro studeert hij er zijn melodieën en liturgie in.
Ik vind het een prachtig Amsterdams beeld: eeuwenoude Portugees-Joodse melodieën op een elektrisch orgeltje, midden tussen koffiedrinkende Amsterdammers en toeristen.
Achter dat ontspannen tafereel zit serieus werk. David Nunes Nabarro, zoon van de vorige chazan, heeft ook deze liturgische marathon voorbereid en ingestudeerd. Ook het koor werd destijds op zijn initiatief opgericht. Chacham dr. Pinchas Toledano uit Londen was deze Simchat Tora eveneens aanwezig.
Snoep en kidoesj
Kinderen horen van oudsher bij Simchat Tora. Op oude afbeeldingen zien we hen met feestelijke vlaggetjes. Die zag ik afgelopen zondag niet. Snoep gelukkig wel.
En dan beschikt de Esnoga nog over een ander beproefd middel om vier eeuwen gemeenschapszin levend te houden: kidoesj. Niet één keer, maar twee keer.
Je kunt dikke historische studies schrijven over de vraag hoe een Portugees-Joodse gemeenschap vier eeuwen weet te overleven, maar ik vermoed dat twee kidoesjiem op een feestdag in ieder geval geen nadelige invloed hebben gehad.
Juist daar merk je dat traditie niet alleen bestaat uit een gebouw, Torarollen en oude voorschriften. Zij bestaat uit mensen die samen eten, drinken, praten en zingen en haar daarmee telkens opnieuw tot leven brengen.
Ik begrijp heel goed dat veel mensen tegenwoordig liever naar een kleinere, modernere sjoel in hun eigen buurt gaan. Het is dichtbij, intiem en praktisch. Een levende Joodse gemeenschap kan nu eenmaal niet uitsluitend in de zeventiende eeuw blijven wonen.
Van buitenaf
Maar juist omdat ik zelf geen lid ben van de Esnoga, kijk ik er misschien ook een beetje van buitenaf naar. En iedere keer dat ik er een bijzondere dienst meemaak, denk ik: dit zou je eigenlijk af en toe moeten beleven. Niet als toerist die overdag even door het gebouw loopt, maar tijdens een echte dienst of feestdag.
Dan is die enorme ruimte ineens geen museum meer. De kaarsen branden, de oude melodieën klinken, de deuren van de Hechal gaan open en de Torarollen worden met gravidade naar de Teba gedragen. De hoge hoeden verschijnen en je hoort de Portugese liturgie die generaties vóór ons op dezelfde plaats hebben gehoord.
Dan kijk je niet naar geschiedenis. Je bevindt je er middenin.
Kleinere sjoels hebben hun eigen waarde, sfeer en gemeenschap. Maar de Esnoga kan iets toevoegen wat een modern gebouw nu eenmaal niet kan bieden: bijna vier eeuwen herinnering, ritueel en menselijke aanwezigheid op dezelfde plaats.
De Casseres-voorouders
Deze Simchat Tora voelde ik het misschien sterker dan anders. Ik zat beneden. Joan en Nicky zaten boven op de vrouwengalerij. Voor ons stond de eeuwenoude Hechal.
In gedachten liep een lijn van de eerste Portugese Joden rond 1600 naar 1639, naar mijn eigen De Casseres-voorouders, naar de opening van de Esnoga in 1675 en de wereld die Picart een halve eeuw later tekende. En vandaar naar Amsterdam in 2026.
Tijdens de dienst kon ik geen foto’s maken.
Maar misschien moet je sommige dingen ook niet fotograferen. Je moet ze meemaken.
En deze sjabbat beginnen we weer van voren af aan met de volledige Parashat Beresjiet: de schepping, Adam en Eva, Kaïn en Abel en de eerste generaties tot aan Noach.
Hazak u-Baruch (חזק וברוך) (wees sterk en gezegend).
Bekijk mijn Facebookpagina voor mijn dagelijkse verhalen en voor de bestelmogelijkheden van mijn boeken.
cover: interieur van de Portugese Synagoge. Gravure uit de 17e eeuw
Geef als eerste een reactie