Parasjat Toldot dient, zoals zijn naam suggereert, als een brug tussen generaties (de betekenis van het woord ‘Toldot’).
Tevens als een brug tussen meerdere parasjots wat betreft verhalen, thema’s en boodschappen. Het meest opvallend is hoe Yitzchak de misstappen van Avraham herhaalt: voor de derde keer zegt een van onze Aartsvaders dat zijn vrouw zijn zus is, en wordt hij betrapt.
Avraham zei dit over Sarah in Parasjat Lekh Lekha tegen Par’o tijdens hun verblijf in Egypte en in Parasjat Wajera tegen de Filistijnse koning Avimelech in het plekje Gerar, de huidige Tel Haror tusen Gaza en Be’er Sjeva*.
* Dit zijn historisch-gezien niet dezelfde Filistijnen tegen wie Sjimsjon en David streefden, wel een verwant volk, net als de latere Filistijnen afkomstig van Kreta en naburige eilanden. Archeologische opgravingen in Tel Haror vonden onder andere symbolen die bij de Minoïsche cultuur uit de bronstijd van Kreta horen, een unicum buiten het Egeïsche Zeegebied.
De Filistijnen van Sjimsjon en David zijn aangekomen in het Midden-Oosten pas honderden jaren later, zoals gedocumenteerd in Egyptische bronnen die hun aankomst en de daaropvolgende Slag bij de Delta, rond 1145 v.d.j. Na deze slag wezen de Egyptenaren het gebied van Gaza, Asjkelon en Asjdod als een betere plek voor de die Fiistijnen om zich te vestigen, een beslissing die die Filistijnen in contact met de Israëlieten bracht.
In Parasjat Toldot komen Yitz’chak en Rivka weer in Gerar en zeggen hetzelfde ongelukkige smoesje tegen Avimelech.
Meer subtiel is hoe Yitzchak het beheer van het land onderhoudt, doorzet en uitbreidt, met name wat betreft de putten in de regio:
“En Yits’chak groef weer de waterputten die ze groeven in de dagen van Avraham zijn vader, die de Filistijnen hadden gestopt na de dood van Avraham, en hij gaf ze dezelfde namen die zijn vader hen gaf.” (Beresjiet 26:18)
Yitzchak gaf ook namen aan nieuwe putten die zijn mannen groeven. De eerste put was aanvankelijk veelbelovend, vloeiend met ‘levend water’, maar vanwege een geschil met de Filistijnen over het eigenaarschap van de put kreeg die de naam Ések, oftewel Onderhandeling.
Een tweede betwiste nieuwe put die de mannen van Yitzchak groeven en die vervolgens door de Filistijnen werd opgeëist, kreeg de naam Sitná, oftewel Hostiliteit. Pas wanneer ze iets verder weg van de Filistijnen een nieuwe put graven, krijgen ze geen problemen. Die put krijgt de naam Rechovot, zoiets als ‘breedheden’:
“want H’ heeft voor ons ruimte gemaakt, en wij zullen vruchtbaar zijn in het Land.”
Put van levend water
Nachmanides (De Ramban, die rond het jaar 800 leefde) oppert dat de ‘put van levend water’ symbool staat voor de Tempel in Jeruzalem, net zoals de profeet Yirmiyahu / Jeremia (17:13) over “een bron van levend water” spreekt in verband met de Tempel.
De Eerste Tempel werd verwoest vanwege slechte onderhandelingen en de Tweede Tempel vanwege hostiliteit, en pas met de toekomstige Derde Tempel zal een tijd van opluchting komen. Dan zal het zonder conflict worden gebouwd en God zal dan “onze grenzen verbreiden”, legt de Ramban uit.
Dezelfde Ramban heeft zelf ervoor gezorgd dat de ongebroken keten van generaties van Joodse aanwezigheid in Jeruzalem voortging na het bloedbad dat door de Kruisvaarders.
In Parasjat Toldot krijgt Be’er Sjéwa’ zijn naam voor de tweede keer. Net als zijn vader Avraham de plek zijn naam geeft na een vredesakkoord dat hij sloot met Avimelech de Filistijn, na een twist over de waterput (Wayera, Beresjiet 21: 22-33), doet Yitz’chak hetzelfde hier (26: 30-33) na een nieuw vredesakkoord met Avimelech.
De naam van de stad wordt uitgelegd als een soort woordenspel: De sjin-bet-‘ayin wortel vormt de basis van zowel het getal “zeven” (sjéwa’) als woorden voor het zweren van een eed of leggen van een akkoord (sjiw’á, sjewoe’á).
Avimelech en Yitz’chak sloten een akkoord over de putten (Wikimedia commons, Wenceslaus Hollar, 17e eeuw)
Gebeurtenissen in Be’er Sjewa’ verbinden de verhalen tussen de generaties nog meer. Het bericht dat de Eeuwige geeft aan Yitzchak tijdens zijn verblijf in Be’er Sjewa’ weerspiegelt en voorspelt het bericht dat God zal geven één generatie later aan een bejaarde Ya’akov tijdens zijn verblijf in Be’er Sjéwa’ (in Parasjat Wayigasj, Beresjiet 46:3). Zowel Yitz’chak als Ya’akov moesten dezelfde beslissing nemen: naar Egypte trekken vanwege hongersnood, of niet? Yitz’chak gaat eerst naar Gerar vanwege de hongersnood elders in het Land. Daar verschijnt de Eeuwige aan hem en zegt:
“Daal niet af naar Egypte (al tered Mitsráïma) … Woon in dit land, en dan zal ik met je zijn en je zegenen, want ik zal al deze landen geven aan jou en aan jouw zaad, en ik zal verwezenlijken de belofte die ik beloofde aan Avraham, jouw vader. En ik zal jouw zaad vermenigvuldigen als de sterren van de hemel … en alle naties van de aarde zullen gezegend worden door jouw zaad. Omdat Avraham luisterde naar mijn stem en heeft mijn waarschuwing, mijn geboden, mijn wetten en mijn instructie gehouden.” (Beresjiet 26: 1-5)
Ook Avraham kreeg te horen dat “alle families van de wereld” zullen worden gezegend door zijn nakomelingen (Parasjat Lekh Lekha; Beresjiet 12:3).
Vervolgens, aangekomen in Be’er Sjéwa’, verschijnt God weer aan Yitz’chak, herhaalt de zegeningen, en stelt hem gerust, “Vrees niet (al tierá), want ik ben met jou.”
Yitzchak bouwt dan een altaar op die plek in Be’er Sjéwa’, zet zijn tent op, en samen met zijn mannen graaft daar een nieuwe waterput (26: 23-25). Net als Avraham daar een put groef (21:30) **
** Er zijn er meerdere waterputten uit de oudheid in en rond Be’er Sjéwa, zoals ‘de Put van Avraham’ in de Oude Stad van hedendaagse Be’er Sjéwa’ en de waterput naast de stadspoort van bijbelse Be’er Sjéwa’ zelf (in het archeologische park Tel Sjéwa’).
De waterput naast de bijbelse stadspoort van Be’er Sjéwa’ (Tel Sjéwa’)
De goddelijke aankondiging aan Yitz’chak in Be’er Sjéwa’ horen we terug in de geruststellende aankondiging aan zijn zoon Ya’akov, ook in Be’er Sjéwa’, vele jaren later, nadat hij offers brengt op het altaar daar “aan de God van zijn vader Yitz’chak”, maar met de tegenovergestelde boodschap: “En God zei tegen Israël, ‘Ya’akov Ya’akov!’, en hei zei ‘Hier ben ik.’ En Hij zei, ‘ik ben de God, de god van je vader; vrees niet om naar Egypte af te dalen (al-tierá meredá Mitsráïma), want daar zal ik je tot een grote natie maken. Ik zal met je naar Egypte afdalen en ik zal je ook zeker terug naar boven [naar het Land] brengen!’ …” (46: 3-4)
Hier blijven of weggaan?
Omstandigheden veranderen van de ene generatie tot de andere. Steeds staan we voor dezelfde vragen: Hier blijven of weggaan? Terug “naar boven”, naar Israël gaan? Waar zal God “met ons” echt zijn, en waar worden wij en onze nakomelingen gezegend? Waar kunnen we ook een zegen brengen aan de maatschappij, en de wereld als geheel? Waar Avraham, Yitz’chak en Ya’akov ’s nachts duidelijke berichten van God kregen, liggen veel Joden en Joodse ouders tegenwoordig ’s nachts wakker met zulke grote vragen. Een beslissing moet weer gemaakt worden; ook ergens blijven is een beslissing.
Vrees niet
Parasjat Toldot lijkt ons te zeggen: In beide gevallen, vrees niet, wees niet bang. Maak offers, wees dankbaar. Bouw op wat vorige generaties hebben neergelegd; verdedig die nalatenschap desnoods tegen jaloezie en vernieling. Doe je best om de goddelijke aanwezigheid mee te brengen en de menselijkheid te zegenen, ongeacht wat je besluit.
Sjabbat sjalom!
Geef als eerste een reactie