Hoe het compromis werd vermoord: Chaim Arlosoroff toen en nu

‘Begrijpt u Israël?’ is de uitdagende titel van de lezingenserie van Joden Zeggen Nee.

Ik moest daarbij onmiddellijk denken aan Maimonides’ Moreh Nevuchim, ‘De gids voor de verwarden.’ Het is precies deze verwarring en gêne die velen van ons voelen als we denken over het Israël van vandaag. Maimonides probeerde in de twaalde eeuw met zijn beroemde werk een brug te slaan tussen de wereld van de Tora en de rationele Aristotelische logica die in zijn tijd populair was. Hoewel onze wereld een heel andere is dan die van Maimonides, is dit spanningsveld nog steeds actueel.  

Om het Israël van nu te begrijpen is dit dan ook een interessant vertrekpunt, want in het vroege zionisme zien we een vergelijkbare tegenstelling tussen een universalistisch en een particulier wereldbeeld. In de jaren dertig leidde dit tot grote conflicten tussen twee zionistische stromingen: die van de socialisten onder leiding van David Ben-Gurion en die van revisionisten zoals Ze’ev Jabotinsky. De revisionisten streefden naar een Israëlische staat aan beide zijden van de Jordaan.

Dit is de volledige tekst van de bijdrage van Martine van den Berg op de bijeenkomst van Joden Zeggen Nee van 15 april: ‘De moord op de socialistische leider Chaim Arlosoroff: een keerpunt in de
zionistische geschiedenis?’

SecretarisJewish Agency

Chaim Arlosoroff (1899-1933) was de tweede man in het socialistische kamp en bekleedde in deze periode de belangrijke functie van secretaris van de Jewish Agency. De spanningen liepen zo hoog op dat een zekere Abba Achimeir, die met een paar revisionistische vrienden de ondergrondse actiegroep ‘Brit Habirionim’ had opgericht, schreef dat Arlosoroff uit de weg moest worden geruimd.

De directe aanleiding daarvoor was de reis van Arlosoroff naar Berlijn waar hij met de nazi’s onderhandelde over een migrantendeal. Deze ‘Transferovereenkomst’ hield in dat joden naar Palestina mochten uitreizen, mits de waarde van hun bezittingen zou worden gebruikt om Duitse producten te kopen voor de joodse landbouwondernemingen in Palestina. Achimeir vond deze overeenkomst onverteerbaar, omdat daarmee de boycot tegen nazi-Duitsland werd omzeild. 

Wie haalde de trekker over?

Waren het deze doodsbedreigingen die leidden tot de liquidatie van Arlosoroff op het strand van Tel Aviv? Hij wandelde daar op de avond van 16 juni 1933 met zijn vrouw Sima.

Tot op de dag van vandaag is onduidelijk wie de trekker overhaalde. Waren het de volgelingen van Achimeir die de daad bij het woord voegden? Of was het toch Ben-Gurion, zoals de revisionisten tot op de dag van vandaag beweren? Of Arabieren, zoals Sima zei nadat ze eerder beweerde dat het ‘beslist joden’ waren? Kort na de moord werden drie verdachten opgepakt: Achimeir zelf, die werd vrijgelaten toen hij een alibi bleek te hebben en het revisionistische duo Abraham Stavsky en Ze’evi Rosenblatt die werden veroordeeld maar later bij gebrek aan sluitend bewijs werden vrijgesproken. 

Interne tegenstellingen in het zionistische denken blijken zowel toen als nu onoverbrugbaar.

In de docu ‘The Assassination’ uit 2018 laat regisseur Avi Weinblatt maar liefst dertien theorieën over de mogelijke dader de revue passeren. Veruit de meest pikante suggesties zijn dat de liquidatie werd uitgevoerd in opdracht van Joseph Goebbels, of dat Sima zélf de dader was. In zijn Berlijnse tijd had Arlosoroff namelijk een relatie met een zekere Magda die later de vrouw van Goebbels zou worden. Dacht Sima dat haar man, die bekend stond als womanizer, Magda in Berlijn had opgezocht? Of wilde Goebbels af van de joodse connecties van zijn vrouw? 

Deze smeuïge details leiden nogal af van iets dat we niet graag onder ogen zien: dat de interne tegenstellingen in het zionistische denken zowel toen als nu onoverbrugbaar blijken. Arlosoroffs werk laat die spanning eigenlijk al vroeg zien. Hij was als jonge, briljante econoom gepromoveerd op de vraag hoe Marx’ universalistische klassentheorie zich verhield tot het nationalisme. De aantrekkingskracht van het nationalisme bleef sterk, zelfs na de Eerste Wereldoorlog waar natiestaten elkaar betreden met desastreuze gevolgen.

Martin Buber en andere joodse denkers

Als geen ander begreep Arlosoroff hoe nationalisme ‘klasseloos’ was en daarom in alle sociale lagen populair was. Zijn angst voor de uitwassen van patriottisme en nationalisme was voor Arlosoroff niet alleen theorie: als kind vluchtte hij met zijn familie vanwege de pogroms in Rusland naar Berlijn. Daar bewoog hij zich in joods-intellectuele kring waar het zionisme regelmatig werd bediscussieerd. Zo ontmoette hij onder meer Martin Buber, die hem in contact bracht met andere joodse denkers die met hun ideeën over het belang van fysieke arbeid en de terugkeer tot de natuur de latere kibboetsbeweging zouden inspireren. Dit soort zionisme trok Arlosoroff aan. 

De jonge econoom zat dus in een spagaat: enerzijds voelde hij zich sterk verwant met het kosmopolitische, socialistisch-intellectuele Berlijnse milieu waarin hij was opgenomen, maar tegelijkertijd werd hij aangetrokken tot het ideaal van een veilig joods thuisland in Palestina.

In zijn vroege werk probeerde hij deze twee werelden te verenigen. In romantische, antikapitalistische termen sprak hij over de ‘joodse boeren’ die ooit door de Romeinen van hun land waren verdreven en enkel waardig konden leven als ze met hun voorvaderlijke grond werden verenigd. Over de vraag hoe het moest als twee volken aanspraak maakten op één stuk grond, hoorde je hem dan nog niet.

Wanneer twee machtige, vitale belangen botsen, is er maar één uitweg: een wederzijds compromis.

Dat veranderde toen hij in 1921 voor het eerst voet aan wal zette in Palestina, precies op het moment dat er ernstige rellen tussen Joden en Palestijnen waren uitgebroken. Het kostte Arlosoroff weinig tijd om te begrijpen dat de Palestijnen niet van plan waren hun land zomaar op te geven.

Feilloos herkende hij dezelfde nationalistische gedrevenheid als die van ‘zijn’ zionisme. ‘Vanwege de bestaande omstandigheden worden Joden en Arabieren in één richting gedwongen [ ]. Een snelle blik op de Europese geschiedenis van staten en naties leert ons dit: wanneer twee machtige, vitale belangen botsen, is er maar één uitweg: een wederzijds compromis’, schreef hij.

Deze pragmatische houding om bloedvergieten te voorkomen – zowel dat van de joden in nazi-Duitsland als dat van de Arabieren in Palestina – werd hem niet in dank afgenomen. 

Jabotinsky en geweld

De aanhangers van het revisionistische gedachtengoed van Jabotinsky grepen sinds de Arabische opstand van 1929, die was uitgebroken nadat de revisionisten bewust de confrontatie hadden opgezocht bij de Klaagmuur, steeds vaker naar geweld als middel tot hun doel.

De Brit Habirionim van Abba Achimeir raakten geïnspireerd door het gedachtegoed van Mussolini en brachten op het Zionistische Congres van 1932 zelfs de nazigroet. Wat hen betreft hoefde de toekomstige staat Israël geen democratie te worden: de minderheid (de Joden) zou over de meerderheid (de Arabieren) regeren. Compromissen waren dus overbodig.

Hoewel Jabotinsky zich van het geweld zei te distantiëren, bleef hij mannen als Achimeir steunen. Klinkt bekend? Benzion Netanyahu, de secretaris van Jabotinsky, heeft dit gedachtegoed aan zijn zoon Benjamin overgebracht. Ook die blikte of bloosde niet toen Yitzhak Rabin in 1995 werd doodgewenst – met fatale gevolgen van dien. Een dictatuur waarbij de ene helft (Joden) over de andere helft (Palestijnen) heerst, is niet alleen de wens van radicale kolonisten, maar ook van veel hedendaagse seculiere Likud-aanhangers. 

Moderne Maimonides

Terug naar Arlosoroff, die als een soort moderne Maimonides het verlangen naar een veilig joods thuisland probeerde te harmoniseren met zijn overtuiging dat de wereld volgens rechtvaardige en universele principes moest worden geregeerd.

Zou hij de joodse staat zoals die in 1948 werd opgericht, als geslaagd hebben beschouwd? Of zou hij tot de slotsom zijn gekomen dat een democratische etnostaat een onoplosbare contradictie was?

Arlosoroffs vriend Martin Buber concludeerde later dat alleen een binationale staat deze tegenstelling kon opheffen. Arlosoroff werd het zwijgen opgelegd, Buber is er niet meer: het is nu aan ons de tegenstem te zijn. 

cover: poster voor de documentaire ‘The Assassination’ uit 2018 van regisseur Avi Weinblatt