It’s déjà vu all over again, zou de Amerikaanse honkballer Yogi Berra hebben gezegd in de jaren zestig. Deze week klinkt het heel actueel en ook heel Joods.
De echo van Megillat Ester hoor je in het nieuws. Terwijl we meeleven met Tzahal en het Amerikaanse leger die een Perzische dictator proberen te verslaan, vieren we Poeriem. Dat gaat over een Joodse overwinning op een Perzische dictator. Ayatollah Khamenei is niet zoals Haman opgehangen aan een vijftig-amot-hoge galg, maar dood is hij wel.
Epische Woede, Brullende Leeuw: voor het eerst staan Israël en Arabische landen aan dezelfde kant
En net als in de Megillat Ester, het Poeriemverhaal, zien we ook: ונהפוך הוא, alles wordt op zijn kop gezet.
De huidige militaire operatie, die met zijn Amerikaanse en Israëlische namen, Epische Woede, Brullende Leeuw, aan de Chinese film Crouching Tiger, Hidden Dragon doet denken, is het eerste militaire conflict waarin Israël met een aantal Arabische buren tegen een gezamenlijke vijand strijdt. Rob Eshman schreef hier al over in de Forward: This is the first Arab-Israeli war in history in which the Arabs and the Israelis are on the same side. Dit was nog niet zo lang geleden absoluut onvoorstelbaar!
Combineer een rechte lijn met een cirkel: voila, we hebben een spiraal.
We zien dus nieuwe dingen en tegelijkertijd herhaalt de geschiedenis zich. Dit deed me denken aan de Spiraal van de Joodse geschiedenis, waarover ik ooit leerde van de Londense Rabbi Dr Raphael Zarum: Volgens sommige filosofen is de geschiedenis een rechte lijn: wat in het verleden gebeurd is, komt nooit meer terug. Alles wat ons te wachten staat, is een nieuw en onvoorspelbaar avontuur. Volgens anderen is de geschiedenis eerder een cirkel: we kunnen niet aan ons verleden ontkomen en blijven dezelfde zaken opnieuw beleven – in zijn extreemste vorm lijkt dat op Groundhog Day.
Als je die twee modellen combineert, krijg je echter een minder rigide systeem, waarin je echo’s hoort van het verleden maar toch nieuwe ervaringen beleeft. Combineer een rechte lijn met een cirkel: voila, we hebben een spiraal!
Geen Halleel op Poeriem
Maar wat heeft dit nu te maken met Poeriem en met de parasja van deze week? Laten we eens kijken naar de Talmoed voor een antwoord. In Megilla 14a wordt de vraag gesteld waarom we geen Halleel zeggen op Poeriem. Deze selectie van God lovende psalmen (113-118) wordt immers op de andere feestdagen wel gelezen.
Rava, die in het begin van de vierde eeuw in Mechoza in het toenmalige Perzische rijk leefde (déjà vu!), wijst erop dat Halleel begint met Loof, dienaars van de EEUWIGE! Dit is toepasselijk voor Pesach omdat het Joodse volk werd bevrijd uit de Egyptische slavernij, en het dienaarschap van Farao inruilde voor het dienaarschap van God. Maar, zegt Rava, dat is met Poeriem niet passend, aangezien wij nog altijd dienaars zijn van Achasjwerosj.
Dat is nogal een stelling. Wat houdt in dat we nog altijd ‘dienaars zouden zijn van Achasjwerosj’? Volgens Rasji’s commentaar (Frankrijk, elfde eeuw) werden de Joden uit Egypte behoed van de dood en ook bevrijd van een geestelijke slavernij, terwijl de Joden in Sjoesjan ‘slechts behoed werden van de dood’.
Alhoewel de Joden van Sjoesjan niet alleen gespaard werden maar ook nog een groot aantal van hun tegenstanders doodden, zijn Rava en Rasji van mening dat er op spiritueel niveau geen complete overwinning werd behaald. Het is niet voldoende dat het Joodse volk fysiek gezien vrij is als er geen geestelijke overwinning bijkomt.
Gouden kalf
We zien dit ook in onze parasja van de week, Kie Tissa. De uittocht uit Egypte wordt gevolgd door een openbaring op de berg Sinaï, waar het Joodse volk de Tora krijgt. Wat gebeurt er vervolgens? Mosje, de leider van het volk, blijft een poosje op de berg en bijna onmiddellijk na het ontvangen van de Tora maakt het volk het gouden kalf.
Het volk was lichamelijk bevrijd, maar begon net pas aan zijn geestelijke reis en was duidelijk nog niet klaar om op eigen benen te staan. Zelfs met de kersverse Tora in de hand had het Joodse volk hulp en tijd nodig om zich geestelijk voor te bereiden op onafhankelijkheid. En zodoende blijven ze nog een poosje in de woestijn rondzwerven om te zorgen dat de generatie die het land Israël binnentrekt daar goed voor is klaargestoomd.
Perzische Joden: niet volledig bevrijd
In Sjoesjan was dit niet anders: Aangezien de Perzische Joden als ballingen in Perzië bleven, waren ze, zelfs met Mordechai als nieuwe rechterhand van Koning Achasjwerosj en met Koningin Ester aan het hof, niet volledig vrij.
Het feit dat ze later, in de tijd van Koning Cyrus en Ezra haSofeer, toen het wel mocht, ook niet naar Israël terugkeerden, bevestigde hun status als onderdanen van Achasjwerosj in de ogen van Rava.
Geestelijke bevrijding
Net als de Joden van Sjoesjan leefde Rava in een tijd waarin hij naar Israël had kunnen verhuizen, maar hij koos ervoor om in Mechoza te blijven wonen. Als hij aangeeft dat de Joden in de Megilla niet volledig zijn bevrijd, kun je horen dat hij het niet alleen over hen heeft, maar ook over zichzelf.
Mogen we allen de kans aangrijpen om onszelf geestelijk te bevrijden, of dit nu inhoudt dat je naar Israël verhuist of niet.
Cover: collage Bloom, 2021
Ik heb in nog geen enkele beschouwing gelezen of gehoord dat de Arabische landen die de zijde van Israel en de VS hebben gekozen, en dat zijn ze bijna allemaal, omdat het voor hen ook een strijd is van de soenieten tegen de sjiiten. Die strijd voeren ze al sinds de dood van Mohammed, vrede zij met hem