Al dagen voor de Nederlandse première van NAZA was ik bezig met de vraag of ik deze documentaire wel wilde zien.
In mijn hoofd zag ik bioscooppubliek met Palestijnse vlaggen. Was ik bang voor het zoveelste eenzijdige discours, waar 7 oktober er niet meer toe doet. Ik zag geschreeuw voor me tijdens en na de voorstelling en protesten (met geweld). En wat als de inhoud van de film heel schokkend en naar zou zijn? Wat zou dat betekenen voor mijn toch al ambivalente houding ten aanzien van mijn geboorteland? Zou ik dat met mijn familie in Nederland en Israël kunnen bespreken en hoe dan?
De documentaire NAZA van Yuval Abraham en Rachel Szor over het systeem van bombardementen op Gaza tussen 2023 en 2025 kreeg al volop media-aandacht.
Voorzien van een forse portie vrees en onzekerheid en in gezelschap van een vriend betrad ik de bioscoopzaal die uitverkocht bleek. Ik zag best wat mensen uit de joodse gemeenschap om me heen en ook iemand met een keffiyeh, maar de sfeer was rustig. Blijkbaar had iedereen dezelfde portie vrees en onzekerheid van huis meegenomen.
Lichten in Tel Aviv
De documentaire is in het donker opgenomen op verschillende daken in Tel Aviv. Het is een ‘mooie’ mise-en-scène, met de lichten van het levendige Tel Aviv op de achtergrond.
We volgen de makers in gesprekken met (voormalige) inlichtingenmilitairen die heel open vertellen over de werkwijze van de IDF bij het ‘elimineren’ van Hamas. De gezichten en stemmen van de geïnterviewden zijn met AI bewerkt, maar voor de kijker zijn het de contouren van normale personen en de stemmen klinken niet vervormd.
NAZA laat zien waar we naar keken.
Wat ik direct als schokkend ervaar, is de vanzelfsprekende logica waarmee de militairen de term NAZA uitleggen. Het komt neer op ‘nevenschade’ of collateral damage. De geïnterviewden gebruiken niet de termen ‘mensen’ of ‘burgers’.
Met behulp van een ingenieus inlichtings- en AI-systeem worden Hamasleden in een woning geïdentificeerd. Vervolgens wordt gekeken hoeveel NAZA (doden) – meestal het gezin, inclusief de buren of alle bewoners van het gebouw – de bom of raket gaat veroorzaken. Twintig NAZA, tachtig NAZA en soms wel driehonderd NAZA. Als je het zo hoort, kunnen het ook de fiches in een casino zijn.
De film is eigenlijk een aaneenschakeling van interviews met mensen die daadwerkelijk aan ‘de knoppen’ zaten bij het elimineren van Hamas-leden. We horen en zien eigenlijk steeds dezelfde ervaringen. Daarbij merk ik een apart soort ambivalentie bij mezelf: het bijna nostalgische, trotse beeld van het Israël van vroeger (met zijn Mossad) en ongelooflijke intelligentie die ik bewonder en tegelijkertijd de walging die ik ervaar voor deze wijze van oorlog voeren.
Vanachter een scherm
De meeste van de geïnterviewde militairen maken deel uit van wat je een desktop combat unit kunt noemen. Ze opereren vanuit een kantoorgebouw in Israël met kaarten op hun scherm en de audio van gehackte mobieltjes op hun oor, waarmee ze een drone of raket naar een doel leiden.
Met de barbaarse slachting van Hamas op 7 oktober in het Israëlische collectieve geheugen kan ik me de weken, misschien enkele maanden daarna, nog iets voorstellen bij het rücksichtslos neerhalen van gebouwen om Hamas te elimineren.
Naar deze film kijkend, vraag ik me af op welk moment een moreel kompas het overneemt van wraak en vergelding. Dat kan je misschien niet verwachten van (jonge) soldaten in combat units, maar wel bij deze militairen die opereerden zonder gevaar voor zichzelf. En zeker bij leidinggevende militairen.
‘Zonder het systeem zijn we verloren.’
Een van de geïnterviewden bespreekt zijn twijfels (tijdens het eten van een bagel op een terrasje) met zijn gezagvoerder. Die maant hem het systeem te vertrouwen, want ‘zonder het systeem zijn we verloren.’
De reeks getuigenissen lijkt zich wat te herhalen. Weer over vijftig NAZA of zelfs vijfhonderd NAZA. Maar dan versnijden de makers de interviews met beelden van speeches van Netanyahu en zijn ministers. In de retoriek over de oorlog in Gaza gebruiken deze politici de Holocaust als speelbal en rechtvaardiging voor wat Gaza en haar burgers te wachten staat.
Uitwissen van een bewoonde wereld
En vervolgens horen we van de geïnterviewde militairen over hun opdracht om wijk voor wijk bommentapijten te leggen in Gaza. Niet zozeer om Hamasleden te elimineren, maar om het beeld van, naar zij zeggen, een ‘bestaan’ van Gaza en een bewoonde wereld daaruit te wissen. Militairen leggen daarbij uit hoe ze met grote precisie uitrekenen hoeveel bomkracht nodig is om een buurt of wijk van de aardbodem te laten verdwijnen.
Nog schokkender is de getuigenis van een militair die vertelt hoe sluipschutters mensen beschieten die bij voedseldistributie ‘uit de rij’ gingen. Het wordt ogenschijnlijk opgetogen beschreven als een game op de computer waarbij uitgehongerden die niet wachten worden neergemaaid. Het gaat hier om ongewapende burgers. Ik ben geen jurist, maar los van alle terminologie en beschuldigingen rond oorlogsmisdaden lijkt dit me gewoon moord.
Foute keuzes
De dagen na het zien van NAZA vraag ik me af: is er dan niets positiefs aan deze documentaire? Niet aan het verhaal dat wordt verteld. Misschien het feit dat deze documentaire is gemaakt door twee Israëli. Misschien het feit dat een aantal geïnterviewde militairen durft uit te spreken dat ze zich schamen voor hun eigen optreden. Dat ze inzien dat ze onderdeel zijn geweest van een systeem dat hele foute keuzes maakte, of helemaal geen keuzes deed en het gewoon liet gebeuren.
De film laat in ieder geval zien hoe kwetsbaar mensen zijn. Blijkbaar zijn we door ‘een systeem’ in staat om los te raken van moraliteit en waardigheid.
cover: screenshot uit bovenstaande trailer
Perfectly written and described, Ilan. As a former teacher at the Experimental School in Jerusalem that held at the Khan Theater a joint program for our students and Palestinian students from the Old City, I felt obliged yesterday evening to see Naza. One statement stays with me. Many of those who spoke said they were not Israeli Arab Haters, differentiating themselves from the Settler Youth of the West Bank. Nevertheless, they carried out their orders due to Hamas’ atrocities of October 7th. Yet, somewhere along the line their conscious must have spoken up asking how much revenge and annihilation of entire families is justified? Quite a dark page for our people and one person interviewed mentioned how he now understood how Nazis just did their work as he did. Yes, you are correct the only positive point is that two Israelis dared to make this documentary, ashamed as many of us are asking how could this happen?