De 61e Biënnale van Venetië staat dit jaar niet alleen in het teken van kunst, maar evenzeer van politieke frictie.
Al maanden vóór de opening laaiden discussies op over de deelname van Israël, vergezeld van boycotoproepen en acties van de Art Not Genocide Alliance (ANGA). Ook de aanwezigheid van Russische kunstenaars bleef niet zonder gevolgen: in mei 2026 trad de centrale jury af na onenigheid over zowel de prijsuitreiking als de betrokkenheid van Israël en Rusland, terwijl de Europese Unie kort daarna een subsidie van twee miljoen euro introk vanwege Russische participatie.
Al maanden vóór de opening laaiden discussies op over de deelname van Israël, vergezeld van boycotoproepen en acties van de Art Not Genocide Alliance (ANGA). Ook de aanwezigheid van Russische kunstenaars bleef niet zonder gevolgen: in mei 2026 trad de centrale jury af na onenigheid over de betrokkenheid van Israël en Rusland.
Rose of Nothingness
Opvallend is dat Israël ditmaal niet vertegenwoordigd is in het traditionele paviljoen in de Giardini, maar in de Arsenale. Daar presenteert de in Roemenië geboren kunstenaar Belu-Simion Fainaru (in 1973 geëmigreerd naar Israël) zijn installatie Rose of Nothingness. Juist deze deelname groeide uit tot een van de brandpunten van de Biënnale. Demonstraties, stakingen en oproepen tot uitsluiting bepaalden mede de publieke perceptie. Het onderstreept opnieuw hoezeer hedendaagse kunstpraktijken zijn ingebed in geopolitieke realiteiten en hoe moeilijk het is geworden artistieke productie los te zien van de omstandigheden waarin zij ontstaat en wordt getoond.
Synagoge wordt zichtbaar
Tegenover deze polemiek staat een werk dat zich niet onttrekt aan de actualiteit, maar haar op een andere manier benadert. Nabatele, de grootschalige installatie van kunstenaar en architect Anna Kamyshan, is van 16 juli tot en met 16 september 2026 te zien boven de Venetiaanse lagune.
Het werk bestaat uit een twaalf meter hoge, opblaasbare synagoge die rust op een zwevende rots. De constructie lijkt losgezongen van de aarde, bewegend op het ritme van wind en water. Vijf eeuwen geleden mochten synagogen in Venetië niet zichtbaar zijn in het stadsbeeld en werden zij verborgen achter gesloten gevels in het getto. Dat er nu een synagoge boven de stad uittorent, wordt door velen ervaren als een moment van laat verkregen zichtbaarheid.
Beschutting zonder fundament
Voor Kamyshan ligt de kern van het werk juist in het ontbreken van vaste grond. De synagoge is nergens verankerd; zij blijft afhankelijk van de elementen en daarmee intrinsiek kwetsbaar. Nabatele stelt daarmee een vraag die verder reikt dan de Venetiaanse context: wat betekent veiligheid in een wereld die wordt gekenmerkt door oorlog, migratie en ontheemding? In plaats van een permanent toevluchtsoord toont het werk een tijdelijke, precair gebalanceerde vorm van beschutting. Niet materiële fundamenten bieden stabiliteit, maar het licht dat vanuit de ramen naar buiten straalt, een verwijzing naar de Ner Tamid, de eeuwige lamp die in elke synagoge brandt en symbool staat voor continuïteit voorbij fysieke zekerheid.
Ook de titel draagt die gelaagdheid. Nabat verwijst in zowel Slavische als Semitische talen naar een alarmsignaal in tijden van gevaar. Door toevoeging van het Jiddische verkleinwoord -ele verschuift de betekenis: van een scherpe waarschuwing naar een zachtere, maar volhardende aanwezigheid.
De vorm van de synagoge herinnert aan de houten sjoels uit Oost-Europese sjtetls, gebouwen die grotendeels verloren zijn gegaan. Daarmee roept Nabatele niet alleen een verdwenen wereld op, maar ook het idee van ‘Jiddischland’: een cultuur die niet door territorium, maar door taal, ritueel en gemeenschap wordt gedragen.
Biografische onderlaag
Voor Kamyshan is Nabatele een persoonlijk werk. Zij groeide op als Russischtalige in Oekraïne en werkte in onder meer Moskou, Graz en Kiev, voordat zij zich na het uitbreken van de oorlog in Londen vestigde.
Cruciaal in haar ontwikkeling was de ontdekking, op elfjarige leeftijd, van haar joodse achtergrond. Pas tijdens haar betrokkenheid bij het Holocaust Memorial Center in Babyn Jar verdiepte zij zich intensief in die identiteit. Haar familiegeschiedenis is onlosmakelijk verbonden met de Holocaust: familieleden werden vermoord bij Drobitsky Jar, nabij Charkiv.
Over haar werk zegt zij: “Mijn voornaamste bedoeling was dat de synagoge niet geworteld zou zijn, omdat wij als joden altijd in beweging zijn: we zijn overal en tegelijkertijd nergens.”
Ontmoeting in het Ghetto
De hedendaagse joodse aanwezigheid in Venetië heeft ook een meer alledaagse vorm. Rabbi Rami Banin, geboren in Tripoli, vestigde samen met zijn vrouw Shachar meer dan vijfentwintig jaar geleden Beit Chabad in de stad. Vanuit deze plek ondersteunen zij zowel de lokale gemeenschap als de vele joodse bezoekers. Tot hun activiteiten behoort ook het koosjere restaurant Gam-Gam, nabij de Ponte delle Guglie.
Tijdens mijn bezoek aan de vorige Biënnale 2024, getiteld Foreigners Everywhere (Ruth Patir had haar Israëlische paviljoen gesloten totdat een staakt het vuren was gerealiseerd en gijzelaars bevrijd) leidde een praktische omstandigheid tot een onverwachte ontmoeting. Op een sjabbatmiddag bleek betalen in het restaurant niet mogelijk, waarna wij werden doorverwezen naar Rabbi Banin. Wat volgde was een spontane uitnodiging om aan te schuiven: een maaltijd, een glas whisky en gesprekken met studenten van de lokale jesjiva. Een van hen, afkomstig uit Argentinië, stelde mij een vraag: of de Nederlandse koningin in ons land alles te zeggen heeft. Het moment was licht, bijna terloops, ver weg van de grote politieke en artistieke arena’s van de Biënnale.
cover: Nabatele, met dank aan de artist Anna Kamyshan
Geef als eerste een reactie