Alle internationale media van televisie, kranten tot sociale media berichten er de laatste week over: Heidenau, een klein Oost-Duits stadje van 16.000 inwoners bij de grens met Tsjechië.
Dit stadje besloot dat het leggen van struikelstenen op de openbare weg niet langer is toegestaan. Er zijn er zeven aangevraagd, waarvan er al vijf liggen.
Het initiatief van het verbod komt van de officieel als rechts-radicale partij bestempelde AfD (Alternative für Deutschland), samen met de christelijk-democratische CDU en een lokale partij. 13 stemmen voor, 6 tegen en één onthouding. Opdat “niemand op die gedenkstenen kan lopen”, zoals het in de motivatie heet. Op de Noorderbegraafplaats buiten de stad moet een gedenkplek komen voor alle slachtoffers van oorlog, geweld, terreur, verdrijving en dictatuur.
De enige Joodse gemeenten in die deelstaat met synagogen en een infrastructuur bevonden zich in het Saksische Leipzig, Dresden en Chemnitz. Tussen1939 en 1945 woonden er nauwelijks meer dan twaalf Joden in Heidenau. Hun buitensluiting is een niet mis te verstane vorm van verdringing en ontkenning van het bruine verleden.
“Schrikbarend maar niet verbazingwekkend”, schrijven de gerenommeerde Frankfurter Allgemeine Zeitung en de Süddeutsche Zeitung over het besluit in Heidenau. Een schande, zegt minister van onderwijs Karin Prien. Joodse organisaties wereldwijd zijn ontzet. Ook de hoogbejaarde Charlotte Knobloch, ere-voorzitter van de Zentralrat der Juden en zelf geen voorstander van struikelstenen in haar woonplaats München, is gechoqueerd dat een democratische partij als de CDU dit verbod heeft ondersteund. Het internationale Auschwitz comité spreekt van een schandalige poging de slachtoffers uit het stadsbeeld te verdrijven. De tijden zijn niet alleen politiek veranderd, ook Holocaust overlevenden zijn zo goed als uitgestorven.
Decentraal monument
Gunter Demnig (1947) is de initiatiefnemer van de Stolpersteine in 1992. Het is uitgegroeid tot een gigantisch decentraal monument, gefinancierd uit privégelden. Hij is niet verbaasd over het verbod: vooral in de Oost-Duitse deelstaten Saksen-Anhalt en Mecklenburg – Voorpommeren heeft ultrarechts onlangs bij de verkiezingen een aanhang van bijna vijftig procent gekregen.
Een zorgwekkende combinatie van de nationalistische kreet ‘Duitsland boven alles’, die aan Saksen als nazi-bolwerk herinnert, en de huidige pro-Russische houding uit de DDR-tijd.
In Thüringen dreigt de AfD met een derde van de stemmen korte metten te maken met gedenkplaatsen als Buchenwald en Dora-Mittelbau. En dat in een land dat lang gold als voorloper van de Vergangenheitsbewältigung (in het reine komen met het verleden). Het adagium van rechts is: meer trots op Duitsland en meer Bismarck (symbool van een sterk Duits keizerrijk). Hakenkruizen op schoolbanken, synagogen en moskeeën, geweld en scheldpartijen tegen Joden, moslims en LGBTQIA+ zijn schering en inslag, ook in sociaaldemocratische grote steden als Berlijn dat kampt met antisemitisme van zowel rechts als van links.
Heidenau is een symbool voor een zich terugtrekkende herinneringscultuur overal in Europa.
Heidenau heeft een moeizaam verleden, zoals wel vaker in Duitsland. In 2015 werd het stadje met rechts-extreem geweld van ‘nazi-toeristen’ tegen vluchtelingen Duitsland-wijd als centrum van vreemdelingenhaat bekend – naburige steden als Chemnitz en Dresden deden ook regelmatig een duit in het zakje.
Ik herinner me dat goed, omdat ik toen Stolpersteine voor mijn tante en haar ouders in Chemnitz heb gelegd. Heidenau is een teken aan de wand, een symbool voor een zich terugtrekkende herinneringscultuur overal in Europa.
Elke steen vertelt het persoonlijke lot van een mens, van een familie die in een huis, een straat en buurt heeft gewoond en vermoord is. Zes miljoen waren het er, een onvoorstelbaar hoog getal.
cover: poetsen van Stolpersteine in Berlijn, bron: Avh Berlin
Geef als eerste een reactie