Principes uit Sjofetiem zijn tot op de dag van vandaag geldig en vormen de basis voor de moderne rechtsstaat

Parasja Sjofetiem benadrukt het fundamentele belang van een eerlijk en rechtvaardig rechtssysteem voor de oplossing van conflicten. 

De parasja begint met het gebod om “rechters en gerechtsbeambten binnen al je poorten aan te stellen, die volgens rechtvaardige rechtsprincipes het volk berechten” (Devariem 16:18). 

Rechters moeten onpartijdig en integer zijn, wars van giften en corruptie. Zij mogen het recht niet buigen of de rechtsgang beïnvloeden. Hun enige streven moet zijn: “het recht, het recht en niets anders dan het recht” ( Devariem 16:20). Een andere vertaling van vers 16:20 is “enkel streven naar recht en waarheid”: zo wordt verwezen naar de Torah-regels, die goed en waarachtig zijn.

Gehoorzaamheid aan rechterlijke vonnissen is geboden (Devariem 17:10-12). Wie zich aan vonnissen onttrekt, wordt gestraft. Een kernprincipe van Sjofetiem is dat een rechter, voordat hij vonnist, eerst moet onderzoeken of iets onomstotelijk vaststaat. Een eerlijk proces veronderstelt een zoektocht naar waarheid. Geen veroordelingen zonder geldig bewijs! De regels hierover zijn streng (Devariem 19:15-21). 

Moderne rechtsstaat

Ruim drieduizend jaar na de totstandkoming oogt Parasja Sjofetiem verrassend modern. Zijn principes zijn tot op de dag van vandaag geldig en vormen, samen met latere concepten, de basis voor de moderne rechtsstaat. Dat die rechtsstaat onder druk staat, is zichtbaar in binnen- en buitenland, al is het beeld niet homogeen negatief. 

Een derde van de Nederlanders wantrouwt de rechtsstaat. Daar staat tegenover dat 75% van de Nederlanders positief is over de onafhankelijkheid van de Nederlandse rechter en vindt dat een belangrijke kwaliteit.

Toch zien we regelmatig voorbeelden van rechters die worden gediskwalificeerd en/of geïntimideerd en wiens gezag wordt ondermijnd. Al jaren klinkt de kritiek van klassenjustitie: het idee dat het recht bepaalde groepen bevoordeelt, en andere benadeelt. 

Ook is er het geluid dat de rechter té politiek is geworden. Na twintig jaar PVV gestook is ‘de D66-rechter’ gemeengoed als vijandbeeld. Extremere rechtse partijen als JA 21 en FvD bekritiseren uitspraken die niet passen bij hun politieke opvattingen en spreken van ‘links-activistische rechters’. Zij pleiten voor het inperken van de bevoegdheden van de onafhankelijke rechter, zodat de rechter het mondstuk van de overheid wordt. 

Wat dat kan betekenen, zien we in Polen: daar stond acht jaar lang de onafhankelijke rechtspraak in het verdomhoekje. De toenmalige conservatief-rechtse regeringspartij PiS zag rechters als een incompetente elite, intimideerde en vervolgde hen en verving hen door PiS-aanhangers die deden wat de regering wilde. Na het verlies van PiS in 2023 is de rechtsstaat in Polen nog niet hersteld.

Ook in de Verenigde Staten staat de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van het rechtssysteem ter discussie. Steeds vaker zijn er politieke benoemingen in de Supreme Court en andere rechtbanken, langs hun politieke kleur. We zien ook een Amerikaanse regering die zich, wanneer dat niet uitkomt, weinig aantrekt van de eigen wetten, democratische procedures en/of rechterlijke uitspraken. 

Tegelijkertijd investeert de Republikeinse partij miljoenen om de rechterlijke macht te kneden tot een instrument voor eigen doelen. De expliciete boodschap is: niet het recht maar de macht regeert.

Bij wantrouwen tegen het rechtssysteem, zoeken mensen alternatieve bronnen van ‘recht’ en ‘rechtspraak’. De vox populi is, mede door social media, machtiger dan ooit. Oordelen en vooroordelen gaan razendsnel rond, zelfs wanneer cruciale toetsen ontbreken: ‘is het waar’, ‘wat is het bewijs’ en ‘wat zegt de rechter?’

Genocide is een strikt juridisch begrip

Dan kunnen woorden als ‘genocide’ en ‘Israël’ automatisch verworden tot vaststaande, bij elkaar horende categorieën. Dat genocide een strikt juridisch begrip is – alleen vast te stellen door een bevoegde rechter – lijkt weinig uit te maken. Ook niet dat genocide bewijs vereist van vernietiging van een volk én van de intentie daartoe, terwijl dat bewijs er niet is, niet beschikbaar of niet verifieerbaar is. 

Voor miljoenen mensen staat vast dat Israël ‘genocidaal’ is omdat media, mensenrechtenorganisaties, activisten en anderen dat zeggen, met verwijzing naar omstandigheden in Gaza die de conclusie waarschijnlijk maken. Dat ook die omstandigheden moeilijk verifieerbaar zijn, is niet belangrijk. “Waarschijnlijk gebeurd” vervangt “waarheidsvinding” als maatstaf en miljoenen eigen rechters achter hun beeldscherm staan met hun oordeel klaar. Wie de macht van het getal heeft, bepaalt.

Als niet het recht, maar de macht geldt, als waarheidsvinding en bewijsvoering qualités négligeables zijn, blijft van recht en waarheid weinig over. 

Wie dat verontrustend vindt, rest de vraag, die de Torah altijd stelt: wat doe ik eraan?

Shabbat Shalom