In de parasja van deze week sticht Ja’akov zijn gezin.
Hij trouwt met Lea en Rachel en na de geboorte van elf zonen en een dochter vindt hij het wel welletjes bij Laban en wil terug naar Kana’an.
Er ontspint zich een curieus gesprek. Laban heeft als eerste in de wereld ontdekt dat het goed is voor je welvaart om joden in je land te hebben. Hij is dus niet al te blij als Ja’akov wil vertrekken. Laban biedt Ja’akov een beloning aan voor al het werk dat hij heeft gedaan. Dit is een slimme openingszet, want misschien kan hij zo Ja’akov paaien om langer te blijven. Na wat gesteggel komt er een plan. De schapen van Laban zijn wit en de geiten zijn zwart. Maar soms is er een gestreept, gevlekt of bruin schaap. Of een gestippelde, gevlekte of witte geit. Ja’akov vraagt om deze bijzondere dieren. Zo kan er geen misverstand zijn over welke van Laban zijn welke Ja’akov krijgt. Ja’akov belooft om onder die voorwaarde langer voor de dieren van Laban te zorgen.
Nu zou je denken dat het daarmee klaar is: het was Labans idee om hem te belonen. Alleen is Laban helemaal niet van plan om Ja’akov te betalen. Hij neemt alle dieren weg waar Ja’akov recht op heeft en geeft ze aan zijn zonen. En Ja’akov staat met lege handen.
Je zou nu kunnen denken dat Ja’akov dan maar weggaat. Hij vroeg immers niet om een beloning. In plaats daarvan verzint Ja’akov een list. Voordat we naar die list kijken, is er eerst de vraag waarom Ja’akov überhaupt verder gaat met het hoeden van het vee. Hij had ook nu al kunnen besluiten om weg te gaan, zoals hij ze jaar later pas wel doet.
Wanneer kan Ja’akov weg?
Ja’akov geeft zelf de reden in zin 30: “Wanneer zal zelf ook [rijkdom verwerven]?” Ja’akov heeft nog niet de middelen om weg te gaan. Hij heeft immers vier vrouwen, twaalf kinderen, minimaal een min (soort kindermeisje, wie weet dat nog?) en de rest van zijn huishouden te voeden.
Maar Laban had hem toch een beloning geboden? Waarom had hij dat niet gewoon geaccepteerd? Ja’akov wilde af van zijn afhankelijkheid van Laban. Niet afhankelijk van onderhoud, maar ook niet afhankelijk van giften. Hij wilde zelf zijn eigen vermogen hebben verdiend. Daarom stelt hij voor om alsnog ervoor te werken, maar nu tegen betaling.
Ja’akov verzint een list
Nu komen we bij het tweede deel van het verhaal. Laban heeft Ja’akov bedrogen en Ja’akov verzint een list. Eerst neemt hij takken van drie soorten bomen en snijdt er stukken af om een gevlekt effect te krijgen. Hij plaatst deze takken bij de drinkbakken van de dieren.
De geleerden discussiëren over de logica hiervan. Volgens de Ramban zorgt Ja’akov hiermee dat God ingrijpt en een wonder laat gebeuren. Abarbanel ziet er een wetenschappelijke verklaring in waarbij hij verwijst naar de middeleeuwse sappenleer: kijken naar specifieke kleuren zou processen in het lichaam kunnen beïnvloeden.
De Radak vindt dat Ja’akov pas in het tweede jaar de stokken neerzet. In het eerste jaar gebeurt er een wonder, waardoor er toch gevlekte dieren worden geboren. Zo omzeilt Radak het idee dat Ja’akov een list gebruikt om dieren van Laban af te pakken. Hij versterkt alleen wat God hem geeft.
In de jaren daarna doet Ja’akov aan selectie: hij laat de juiste dieren met elkaar paren om zo de kans op gevlekte, gestippelde en gestreepte dieren te vergroten.
Als Ja’akov later aan zijn vrouwen over het bedrog van Laban vertelt, verzwijgt hij zijn eigen rol. Hij vertelt wel over een droom die hij had: “God redde het vee van jullie vader en gaf het aan mij.” Hoe kunnen we deze zin verenigen met Ja’akovs eigen acties? De Malbiem geeft hier een mooi antwoord op. Ja’akov nam actie zodra hij zag dat hij bedrogen werd. Maar in de droom zag hij dat God hem hielp. Zijn eigen acties waren niet meer nodig.
Lessen over afhankelijkheid
We leren uit dit verhaal twee lessen over afhankelijkheid die vaak en op verschillende manieren worden verteld in de joodse traditie:
1) stel je niet afhankelijk op van mensen, maar vertrouw op God en
2) alleen op een wonder hopen is niet genoeg; we moeten zelf initiatief nemen.
Dit betekent niet dat we wantrouwend tegen mensen moeten zijn, of dat we niet op hulp van God mogen hopen. Het betekent wel dat we uit moeten gaan van onze eigen kracht en vertrouwen dat God onze inspanningen zal belonen.
cover collage Bloom, 2021
Geef als eerste een reactie