Jezus was de eerste converso, maar waste de doop alle zonden weg?

symposium MbII

Jezus was de eerste converso. Dat was de meest explosieve uitspraak die ik gisteren mee naar huis nam. 

Niet van een doorgedraaide televisiepredikant, maar uit een vijftiende-eeuws Spaans geschrift. Na een middag over godsdienstige verdraagzaamheid wist ik vooral hoe bedreven mensen zijn in het vervolgen van anderen die dezelfde God nét anders begrijpen.

Ik was in de Amsterdamse Uilenburgersjoel bij het symposium The Converso Condition and the Reformation, georganiseerd door de Spaanse ambassade, het Menasseh ben Israel Instituut en de leerstoel Joodse Studies van de Vrije Universiteit. Bijna vijftig dia’s en voldoende theologische ruzies voor drie eeuwen.

Wie had gelijk?

Thuis lag Lilly in haar mand. Haar belangstelling voor godsdienstige bijeenkomsten beperkt zich tot de vraag of er bitterballen worden geserveerd.

‘En, Levie, hebben ze vastgesteld wie gelijk had?’

‘Nee, maar volgens een Spaanse converso was Jezus zelf de eerste converso.’

‘Interessant. Was hij ook gedoopt, of had hij alleen een probleem met zijn stamboom?’

Het verhaal begon rond 1480 in Sevilla. Een anonieme schrijver van Joodse afkomst had een theologisch pamflet opgesteld dat de katholieke autoriteiten vermoedelijk niet als opbouwende lectuur beschouwden. Jezus was Joods, had de wet van Mozes niet afgeschaft en verlangde van zijn volgelingen dat zij deze wet serieus nam.

Waarom werden christenen van Joodse afkomst dan vervolgd als zij hetzelfde deden?

Ook priesters en bisschoppen kregen ervan langs. Afgoderij, beeldenverering, geldzucht, moreel verval: de kerk kreeg een vernietigend functioneringsgesprek. De conversos hielden zich volgens de schrijver tenminste nog aan de geboden.

‘Dus eerst moesten Joden christen worden en daarna kregen ze problemen omdat ze zich aan de verkeerde christelijke regels hielden? Schitterend. De voorwaarden veranderen na ondertekening van het contract.’

De doop wast alle zonden weg, behalve de familiegeschiedenis.

In Toledo was men in 1449 al op het lumineuze idee van limpieza de sangre gekomen: bloedzuiverheid. Je kon gedoopt zijn, dagelijks bidden en een uitstekende katholiek worden, maar met een Joodse overgrootmoeder bleef je verdacht. De doop waste kennelijk alle zonden weg, behalve de familiegeschiedenis.

Lilly keek bezorgd. Haar voorouders waren Duitse teckels, maar via David Nunes Nabarro belandde ze in een voortreffelijk Sefardisch milieu.

‘Kan mijn Duitse afkomst alsnog tegen me worden gebruikt? Dan eis ik dat iedere rabbijn eerst zijn eigen stamboom laat zien.’

De conversos waren overigens geen eensgezinde groep. Sommigen bleven heimelijk Joods, anderen werden overtuigde christenen. Er waren twijfelaars, hervormers en mensen die meenden dat iedereen binnen zijn eigen religie gered kon worden. Een gedachte waarmee je destijds beter niet te enthousiast de straat op kon gaan.

Biechtvader van koningin Isabella

Hernando de Talavera, zelf van converso-afkomst en biechtvader van koningin Isabella, bestreed het pamflet. Toch stond hij bekend om zijn betrekkelijk milde benadering van bekeerlingen. In Granada wilde hij dat priesters Arabisch leerden om met moslims te kunnen spreken. Eerst luisteren, daarna overtuigen. Een revolutionair concept. Later werd Talavera zelf door de Inquisitie onderzocht.

Het oorspronkelijke pamflet ging verloren. We kennen het vooral doordat Talavera het uitvoerig citeerde om het te weerleggen. Zijn bestrijding redde onbedoeld de ideeën.

‘De censuur als uitgeverij,’ constateerde Lilly. ‘Dat is pas een verdienmodel.’

Daarna kwamen de protestanten. Casiodoro de Reina publiceerde in 1569 zijn Berenbijbel, mede beïnvloed door de Sefardische Ferrara-Bijbel uit 1553. Cipriano de Valera verzorgde in 1602 een herziene Spaanse protestantse Bijbel. Amsterdam kreeg in 1630 bovendien een Sefardische Spaanse Bijbeluitgave, gebaseerd op Ferrara.

Generaties lang katholiek

Hier werd het interessant. Portugese conversos die rond 1600 naar Amsterdam kwamen, waren vaak generaties lang katholiek opgevoed. Velen konden geen Hebreeuws meer lezen. Ze wilden terugkeren naar het jodendom, maar moesten opnieuw ontdekken wat hun voorouders geloofden.

Spaanse Bijbelvertalingen hielpen daarbij. Die taal beheersten ze wél. Zo maakten ze opnieuw kennis met de Hebreeuwse Bijbel, terwijl ze gebeden, gebruiken en voorschriften leerden. Volgens de lezing kon zelfs de protestantse Valera-Bijbel daarbij een rol spelen.

‘Dus ze gebruikten een protestantse Bijbel om weer Joods te worden?’

‘Inderdaad.’

‘En de protestanten wisten dat?’

‘Geen idee.’

‘Dan hoop ik dat ze auteursrechten ontvingen.’

Ook de Amsterdamse boekhandel trok zich weinig aan van confessionele grenzen. Het antikatholieke Carrascón van de Spaanse protestant Tomás de Carrascón stond in de catalogus van Samuel ben Israel Soeiro, zoon van Menasseh ben Israel. De drukgeschiedenis blijft onderwerp van onderzoek, maar de commerciële belangstelling staat vast.

‘Dus een Sefardische boekverkoper verdiende aan protestantse kritiek op katholieken? En jij onderhandelt vierhonderd jaar later met Historia Nova over rugbreedtes, papierkleur en drukproeven. De techniek is vooruitgegaan. Alleen de ellende van uitgevers blijft onveranderd.’

Vrijheid om zelf te kiezen

Het ongemakkelijkste vraagstuk kwam op het laatst. Hoe ging een Sefardische gemeenschap, sterk gehecht aan afkomst, om met niet-Joden die vrijwillig Joods wilden worden? Isaac Aboab de Fonseca dacht na over bekeerlingen, zielen en toelatingsgrenzen. Na eeuwen gedwongen bekeringen tot het christendom ontstond discussie over mensen die juist vrijwillig Joods wilden worden.

Lilly zweeg even. Dat gebeurt zelden.

‘Wat een wonderlijke soort is de mens. Eerst wordt iemand vervolgd omdat hij niet wil veranderen. Daarna wordt een ander gewantrouwd omdat hij wél wil veranderen. Kennelijk is niet het geloof het probleem, maar de vrijheid om zelf te kiezen.’

Amsterdam rond 1600 was geen paradijs van verdraagzaamheid. 

Vervolgden, gelovigen, twijfelaars, kooplieden en drukkers ontmoetten en bestreden elkaar, terwijl ze ondertussen elkaars boeken verkochten. Religieuze grenzen waren streng. De werkelijkheid was minder gehoorzaam.

Lilly draaide zich om.

‘En als Jezus inderdaad de eerste converso was, hoop ik dat hij zijn bloedzuiverheidsverklaring bij zich had. Anders kwam hij in Toledo niet eens door de sollicitatieprocedure.’


Woordenboekje

Conversos Joden en hun nakomelingen die christen werden, vaak onder dwang 
Sefarden Joden met Iberische wortels
Inquisitie Kerkelijke rechtbanken tegen ketterij 
Limpieza de sangre Bloedzuiverheid op basis van afkomst 
Reformatie Hervormingsbeweging waaruit protestantse kerken ontstonden
Ferrara-Bijbel Spaanse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel (1553)
Valera-Bijbel Spaanse protestantse Bijbeluitgave (1602) 
Proseliet Iemand die zich bekeert tot een andere godsdienst

Meer over mijn Sefardische voorouders, van Iberië tot Amsterdam en de Caraïben, staat in Aan Tafel bij de Casseres en El Manco. Volg mijn Facebookpagina voor historische verhalen en bestelinformatie. Lilly controleert de oplage.


cover: © auteur (mbv AI)

Over Levie Wagenhuis 26 Artikelen
Levie Wagenhuis is schrijver en restaurateur met een passie voor de Sefardisch-Joodse geschiedenis. Hij schreef de historische romans Aan tafel bij de Casseres, El Manco en Sous l'Horloge de la Gare de Lyon, en werkt aan een nieuw boek rond Lilly la Paz. Daarnaast publiceert hij dagelijks historische verhalen op Facebook en bouwt hij aan de initiatieven LostHistoryMuseum.org en Esnoga.tv.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*