Vanaf 30 juni 1942 mochten Joden niet meer in het openbaar vervoer reizen.
Voor de jonge Lion ‘Jons’ Rippe (1923-1943) kwam de klap hard aan. Hij was bezeten van trams en tramlijnen. Gelukkig had hij iets waarop hij zich kon richten. Hij maakte een gedetailleerde routekaart van de RET, de Rotterdamse elektrische tram.
Mijn oude school het Erasmiaans Gymnasium
Sinds 1946 herdenkt mijn oude school, het Rotterdamse Erasmiaans Gymnasium, jaarlijks haar oorlogsslachtoffers. Een van de leerlingen die wordt herdacht, is Lion Rippe. Zijn roepnaam was Jons.
Als leerling bij die herdenkingen hoorde ik de naam ‘Jons’ vaak voorbij komen. Toch ging zijn naam pas zestig jaar later leven toen ik hem hoorde uit de mond van Minus Polak. Hij sprak de naam uit op een heel vertrouwde manier. Aan alles voelde ik dat zij elkaar hadden gekend. Dat bracht Jons dichterbij.
In 1941 moest Jons van school af. Hij vervolgde zijn gymnasiumopleiding aan het Joods Lyceum Rotterdam dat gevestigd werd in een schoolgebouw dat was blijven staan in een kaal gebombardeerde vlakte.
Jons kwam hier in zes gymnasium, de eindexamenklas.
Zijn klasgenoten waren Catherine van Lier (Kitty), Elisabeth Levie (Liesje, Liesbeth), Frits Emanuel Frenkel (Frits), Greta Levie (Greetje), Henriëtte Wijler (Jet) en Ina Hanna Bosman (Ineke).
Tijdens Jons’ eindexamenjaar gebeurde er veel. Zijn vader werd twee keer gearresteerd, maar kwam beide keren weer vrij. Regelmatig werd de havenstad door de geallieerden gebombardeerd, waarbij Jons’ ouderlijk huis in 1941 bijna werd geraakt omdat het vlakbij het doelwit Station Delftsche Poort lag.
Verder had Jons, net als andere Joodse tieners, te maken met steeds beperktere bewegingsvrijheid. Het zal een domper zijn geweest dat hij afscheid moest nemen van zijn geliefde wandelvereniging van de school omdat vanaf 23 oktober 1941 Joden geen lid meer mochten zijn van ‘gemengde’ verenigingen.
Spoorwegemplacementen voor Joden verboden
Jons’ wereld werd nog kleiner toen Joden niet meer met het openbaar vervoer mochten reizen. Op dinsdag 30 juni 1942 stond het op de voorpagina van het Rotterdams Nieuwsblad:
‘Joden is het betreden van spoorwegemplacementen en het gebruikmaken van alle openbare en particuliere vervoermiddelen verboden.’
Vanaf dat moment moesten de leerlingen van het Joods Lyceum naar school lopen. Voor Jons kwam de klap waarschijnlijk nog harder aan, want hij was bezeten van trams en tramlijnen.
In 2022 trof Rien Brus, verzamelaar van RET-materiaal, op Marktplaats een handgemaakte RET-gids aan uit september 1942, gemaakt door L. Rippe.
Een uitzonderlijke vondst. Het komt bijna niet voor dat meer dan tachtig jaar na dato iets wordt teruggevonden dat door een oorlogsslachtoffer is gemaakt. Vooral niet als dat oorlogsslachtoffer een tiener was die nog geen maatschappelijke carrière had.
Interactieve kaarten
De RET-routekaart van Jons is een handgemaakt, verstevigd boekwerk dat vier keer uitvouwbaar is. Het hoogtepunt is het binnenwerk: een plattegrond van Rotterdam en omgeving met alle tram- en buslijnen van die tijd.
Via een ingenieus systeem maakte Jons de kaart interactief: achter de kaart zit een los vel papier verborgen met stippen, tramlijnnummers, beginpunten en eindbestemmingen. Als dit doortrekvel wordt verschoven, verschijnen de tramlijnen een voor een op de kaart, met bijbehorende begin- en eindpunten. Tegelijk verschijnen er stippen in piepkleine gaatjes. Die gaatjes geven de plaats van de haltes aan.
Als in een gaatje een stip verschijnt, kunnen reizigers van die tramlijn bij die halte overstappen op een andere lijn. Het is meer dan inventief; het is magistraal.
Een jongen die zelf niet meer met het openbaar vervoer mocht, vond in zijn routekaart houvast en vrijheid.
Maanden moet Jons hiermee bezig zijn geweest. Stil werkte hij eraan. Een Joodse jongen die net zijn eindexamen bèta had behaald, maar niet mocht studeren vanwege zijn afkomst.
Een jongen die ’s avonds niet meer naar buiten mocht vanwege de verordeningen. Een jongen die de vaste sporen, lijnen en haltes van zijn jeugd vernietigt wist na het bombardement van 14 mei 1940. Een jongen die zelf niet meer met het openbaar vervoer mocht. In zijn routekaart vond hij houvast en vrijheid.
In oktober 1942 dook Jons onder. Zijn routekaart was toen al af: op de omslag staat ‘September 1942’.
In bewaring bij schoolvriend Wim Bouterse
Vermoedelijk gaf Jons de kaart vóór zijn onderduik in bewaring aan zijn schoolvriend Wim Bouterse, die net als hij geïnteresseerd was in de trams en treinen. Op zijn onderduikadres in Velp werkte Jons door aan gedetailleerde materiaallijsten van de RET. Tot hij werd opgepakt en gedeporteerd.
Dankzij het privéarchief van de familie Levison, interviews van Gety Hengeveld-de Jong over Jons’ onderduik in Velp en diepgravend eigen archiefonderzoek kon ik het leven van Jons reconstrueren. Mijn boek over Jons is het eerste deel in de nieuwe reeks Rotterdamse oorlogsbiografieën van Studio Rashkov.
Jons’ routekaart overleefde de oorlog. Zijn routekaart is opgenomen in de vaste collectie van Museum Rotterdam.
De novelle Ik wil je het een en ander vertellen over Lion Rippe door Anne Schram Ouweneel is te bestellen via de gebruikelijke kanalen en direct via de uitgeverij, Studio Rashkov in Rotterdam.
cover: RET overzichtskaart, screenshot uit video Museum Rotterdam
Geef als eerste een reactie