In de jaren zestig waren wij als kinderen benieuwd of we bij een kerkgenootschap waren aangesloten zoals heel wat vriendjes en vriendinnetjes.
Het antwoord was duidelijk: nee. Maar als jullie dat zouden willen, gaan jullie zelf maar op onderzoek uit en uitvinden wat bij jullie past. Zo leerden we al vroeg zelfstandig na te denken over dergelijke zaken. Dit is geheel in lijn met de filosofische ideeën van onze grootvader Leo Polak: autonoom nadenken, dat is de kern.
red.: In de boeiende audiodocumentaire over kunstmecenas en medeoprichter van het Humanistisch Verbond Henriëtte Polak-Swarz komt haar kleinzoon Leo Samama, musicoloog en componist, uitgebreid aan het woord. De Vrijdagavond vroeg Samama wat achtergrond te geven over het gezin waarin hij opgroeide.
De volgende vraag was: moeten we ons eigenlijk wel ergens bij aansluiten? Als oudste zoon van het gezin volgde ik met mijn jongere zus op zondagochtend joodse lessen. Maar toen het tijd was voor mijn bar-mitswa, lieten mijn ouders me weten: je bar-mitswa is niet voor de ‘leuk’ of de cadeaus. Je moet er echt in geloven. Mijn keuze was toen al direct duidelijk. Ik vond alle verhalen en gebruiken die ik op les leerde kennen reuze interessant, maar geloven? Nee!
Mijn ouders deden ook zelf niets aan de wekelijkse sjabbat. Zij volgden de joodse feesten niet. Tijdens de kerst stond er zelfs een rijk versierde dennenboom in huis. Deze noemden we soms lacherig de Chanoekaboom. Met een menora ernaast.
De algemene houding in huize Samama was die van eigentijds humanisme. Dat was ons overgedragen door onze grootmoeder en onze ouders.
Per slot van rekening stond mijn grootmoeder, Henriette Polak-Schwarz, in 1946 aan de wieg van het Humanistisch Verbond. Dit samen met enkele studenten van mijn grootvader, de filosoof en vrijdenker Leo Polak, die in 1941 in Sachsenhausen werd vermoord.
Het erfgoed van Leo Polak werd ons door oma nimmer opgedrongen. Toch was het ons al snel duidelijk dat wij niet alleen met een gouden lepel in de mond waren geboren (mijn grootmoeder was immers een van de erfgenamen van het succesvolle smaakstoffenbedrijf Polak & Schwarz), maar ons evenzeer bewust moesten zijn van enige ‘noblesse oblige’-gevoelens.
Leo Polakhuis en Rosa Spierhuis
Het humanistisch gedachtegoed en een sterke sociale bewustwording speelden daarin voor ons al vroeg een belangrijke rol. Onze grootmoeder had per slot van rekening niet alleen het Humanistisch Verbond opgericht, maar ook het Leo Polakhuis in Amsterdam-Osdorp en het Rosa Spierhuis in Laren. Als oudste kleinzoon, kreeg ik de geschriften van opa Leo toen ik daarvoor de juiste leeftijd had.
Bij alles wat ik van huis uit leerde, hoe wij als familie (dus niet alleen als gezin) in het leven stonden en nog staan, blijkt dat elk mens zelfstandig zijn keuzes moet maken. Of dat nu zijn geloof betreft of zijn studierichting, zijn politieke standpunten of zijn culturele voorkeuren. De keuzes die je maakt zijn bovendien geheel en al privé. Het zijn jouw keuzes. Je moet daarin dus geheel autonoom opereren.
Ik kan natuurlijk proberen een ander enthousiast te maken over mijn muzikale of literaire smaak, over mijn politieke gezindheid of zelfs waarin ik geloof. Maar mijn keuzes een ander opleggen, dat mag ik nooit en te nimmer. Hoe vurig ik ook geloof in wat ik aanhang. Omgekeerd mag het vrije denken, ieders vrije denken, zoals mijn opa Leo Polak, dat verwoord heeft, onder geen beding door enig geloof, door enige godsdienst, door welke politieke dwang dan ook, geknecht worden.
Je geloof en je overtuigingen kunnen wel anderen betreffen. Je bent niet alleen op de wereld. Je kan met jouw gedachten en opinies anderen beïnvloeden, zelfs tot last zijn. Domweg omdat wij mensen nu eenmaal met elkaar leven, omdat een mens niet kan bestaan zonder andere mensen.
Culturele identiteit
En hoe zit het dan met het jodendom? Joods zijn is voor mij niet zozeer een geloofszaak als wel een culturele identiteit. De relatie tussen humanisme en jodendom is grotendeels toeval, zelfs al hebben we vanuit onze joodse achtergrond geleerd dat je altijd moet blijven leren, dat je altijd je kennis, kunde en hartstochten moet blijven overdragen. Ook dat behoort tot de ‘noblesse oblige’ van onze opvoeding.
Natuurlijk, de joodse geleerde Baruch de Spinoza was een belangrijke voorganger van het moderne humanisme. En voor hem waren er al joodse denkers die zich door het klassieke humanisme lieten inspireren.
Misschien heeft de assimilatie, die in de negentiende eeuw in joodse kringen zo sterk speelde, ertoe bijgedragen dat Spinoza’s filosofische geschriften toen meer dan voorheen onder de aandacht kwamen. Maar bij de oprichting van het Humanistisch Verbond in ons land na de oorlog speelde de joodse achtergrond van mijn grootouders, Leo Polak en Henriette Polak-Schwarz, feitelijk geen rol.
Modern humanisme
Het moderne humanisme is dan ook geen joodse zaak. Heeft geen specifieke joodse herkomst. Zij werd en wordt door mensen van alle gezindten gedragen. Dat laat onverlet dat ik trots ben op mijn joodse grootouders die zo’n belangrijke rol hebben gespeeld in het humanisme in ons land.
Podcastmaker Dide Vonk sprak met:
Pauline Micheels, Polak’s biograaf
Leo Samama, musicoloog, componist en kleinzoon van Henriette Polak
Rina Spigt, vriendin van de familie Polak.
cover: Museumzaal in het Museum Henriëtte Polak, foto Bloom, 2024
Geef als eerste een reactie