Al lange tijd ben ik gefascineerd door de joodse opvatting van het ‘Jeruzalem van boven’ en het ‘Jeruzalem van beneden’. Het hemelse, volmaakte Jeruzalem tegenover de onvolmaakte aardse stad.
Binnen dit kader wil ik enkele beelden analyseren van een zwevend huis in de lucht als een symbool van omgekeerd lezen.
Jonathan Swift Gulliver’s Travels
Eerst Jonathan Swifts Gulliver’s Travels uit 1726. Swift is een Anglo-Ierse, christelijke geestelijke en deken van de Sint-Patricks kathedraal. Hij bedacht een stad die in de lucht zweeft, genaamd Laputa – een treffend beeld van politieke kritiek.
Swift schreef in een tijd van groeiende fascinatie voor wiskunde, astronomie, wetenschap en mechanische uitvindingen. Als toegewijd christen bespot hij de wetenschap niet simpelweg: hij maakte bezwaar tegen het feit dat de rede wordt losgemaakt van de werkelijkheid van het christelijke leven. In zijn eigen woorden:
“De Laputanezen leven letterlijk in de wolken omdat hun gedachten in de wolken zijn”.
Het vliegende eiland Laputa aan
Vervolgens introduceert de term Laputa een andere laag van mogelijke betekenis. Wanneer het wordt gelezen als het Spaanse la puta, kan het worden begrepen als ‘de hoer’ of ‘de prostituee’. Dit kan een symbolische associatie oproepen met de ‘Hoer van Babylon’ of ‘Babylon de Grote’, beschreven in Openbaring 17:5: “En op haar voorhoofd stond een naam geschreven, een geheimenis: Babylon, de grote, de moeder van de hoeren en van de gruwelen der aarde.”
De figuur van Babylon wordt geassocieerd met wereldse macht, rijkdom, corruptie en geestelijke ontrouw.
Toren van Babel
Op vergelijkbare wijze kan het zwevende Laputa ook worden verbonden met het verhaal van de Toren van Babel in Genesis 11:
“Laten wij voor ons een stad bouwen en een toren waarvan de top tot in de hemel reikt.”
Swift keert het verhaal van Babel echter al om: bij Babel probeerden de bewoners de hemel te bereiken door een toren te bouwen, terwijl zij in Laputa voortdurend in de lucht hangen. Maar ook hier brengt verheffing geen geestelijke volmaaktheid. De Laputanezen blijven verwijderd van de gewone werkelijkheid, terwijl zij politieke en technologische macht blijven uitoefenen over degenen beneden hen (de toegewijde christen).
Het contrast met het Bijbelse ‘Jeruzalem van boven’ is eveneens veelzeggend, hoewel de twee beelden niet met elkaar gelijkgesteld mogen worden. In Galaten 4:26 spreekt Paulus over ‘het Jeruzalem dat boven is’, als symbool van vrijheid en transcendentie.
Laputa daarentegen vertegenwoordigt een kunstmatige verheffing: volgens Swift plaatsen de inwoners van Laputa zichzelf letterlijk boven anderen, maar hun intellectualisme en daarmee hun abstracte denkwijzen leiden niet tot christelijke morele of enige geestelijke superioriteit. Hun verheven positie wordt een satire op mensen die intellectuele, technologische of institutionele macht verwarren met werkelijke wijsheid.
Dit doet ook denken aan het historische beeld van Rome en het pausdom als een verre, hiërarchische autoriteit die macht uitoefende over Europese onderdanen. Een dergelijke vergelijking is bijzonder relevant voor Swifts religieuze en politieke context. Swift, een anglicaanse geestelijke, schreef in een periode van hevige conflicten tussen het katholicisme, het anglicanisme en protestantse andersdenkenden.
De betekenis van de joodse symboliek vereist nog grotere voorzichtigheid. In latere christelijke interpretaties werd de term ‘Babylon’ soms niet alleen met Rome geassocieerd, maar ook met afvallig Jeruzalem of met joodse religieuze autoriteiten.
René Magritte The Castle of the Pyrenees
Laten we daarom het beroemde schilderij van René Magritte The Castle of the Pyrenees eens nader bekijken: een massief kasteel, gebouwd op een enorme rots die boven een woelige zee in een helderblauwe hemel zweeft.
In 1957 ontmoette René Magritte in België Harry Torczyner, een joods-Belgische advocaat en kunstliefhebber die tijdens de Tweede Wereldoorlog samen met zijn vrouw, Marcelle Siva Torczyner, uit België was gevlucht. Na zich in New York te hebben gevestigd, richtte Torczyner een internationaal advocatenkantoor op en ontwikkelde hij een diepe passie voor kunst.
Hun relatie groeide uit tot een hechte en langdurige vriendschap, verbonden door hun gedeelde liefde voor kunst en ideeën. Rond 1958 gaf Torczyner hem opnieuw een opdracht, ditmaal om een kasteel te schilderen dat op een enorme rots stond, schijnbaar zwevend boven de zee.
Hij wilde dat het schilderij een ruwe, woelige zee opriep, onder een heldere blauwe hemel met rustige witte wolken die deed denken aan de Noordzee uit zijn jeugd.
Het schilderij is niets anders dan Torczyners eigen verhaal: zijn gedwongen vertrek uit Europa, zijn herinneringen aan de Noordzee en misschien zijn verlangen naar Europa en uiteindelijk naar Jeruzalem.
Joseph Sassoon Semah, Het Dwalende Jeruzalem, 1977
EVeN Ha-ShITYA, de Fundamentsteen
De rots kan ook de joodse EVeN Ha-ShITYA, de Fundamentsteen, oproepen. Volgens de Talmoed/ Yoma 54b wordt deze heilige steen verbonden met de schepping van de wereld. Zij herinnert ook aan de Bijbelse verhalen waarin Mozes water uit een rots laat komen om de rondtrekkende joden in de woestijn in leven te houden. Uiteindelijk wordt dit werk, dat in opdracht werd gemaakt, meer dan een surrealistisch beeld: het suggereert herinnering, vaderland en de duurzame GaLUT.
Toen Harry Torczyner het schilderij ontving, was hij zo verheugd dat hij de volgende woorden aan Magritte schreef: “Long live Magritte! … The Castle of the Pyrenees floats majestically and proudly. It is superb … and intact! The waves of the North Sea bring me fresh air and joy.”
Terzijde: Torczyner, die Israël gedurende lange tijd steunde, werd een van de oprichters van de American Friends of the Israel Museum. Ter gelegenheid van de twintigste verjaardag van de oprichting van het museum schonk hij The Castle of the Pyrenees aan het Museum .
En zo vond het in opdracht van Torczyner gemaakte schilderij – ontstaan uit een unieke vriendschap tussen een Belgische kunstenaar en een verdreven Belgische jood – geïnspireerd door herinneringen aan de Noordzee en misschien door een verlangen naar Europa en uiteindelijk naar Israël- het schilderij uiteindelijk zijn thuis in Jeruzalem.
Anna Kamyshan Nabatele
In 2026 werd door de Oekraïens-joodse kunstenaar en architect Anna Kamyshan een zwevende symbolische synagoge gecreëerd, verbonden met een enorme rots die uit een heliumballon is vervaardigd en met touwen aan de aarde is verankerd.* De zwevende woning reflecteert op de joodse GaLUT, duurzame ontheemding en de voortdurende zoektocht ergens bij te horen. Nabatele kan worden begrepen als een grondeloos MaKOM dat collectieve herinnering draagt terwijl het zich in een voortdurende toestand van GaLUT bevindt. De touwen die het aan de aarde verankeren, onthullen de onopgeloste relatie tussen het idee van ‘Next Year in Jerusalem’ en het rondzwerven in GaLUT.
Uiteindelijk suggereert Nabatele dat het idee van MaKOM niet noodzakelijkerwijs fysieke grond vereist. Een aardse woning kan ook in de herinnering bestaan. Immers, dwalen in GaLUT betekent het bewonen van een duurzame toestand van een zwevend MaKOM binnen MaKOM.
In de eigen woorden van Anna Kamyshan (The Art Journal – 3 juli 2026): “Het probeert geen staat of vlag te vertegenwoordigen. Het is meer een toestand. Iets dat zweeft, iets dat weigert vastgepind te worden.” (…) “Door de oorlog ging ik door mijn eigen identiteitscrisis. Vragen over joodse identiteit werden uiteindelijk een antwoord op veel van de vragen die ik mezelf stelde.” –(…)“Als er een politieke dimensie is, dan is die niet de vorm van een verklaring. Zij ligt in de weigering om te simplificeren.”
Ons wordt verteld dat de naam Nabatele is afgeleid van het Slavische/Turkse woord nabat, dat alarm, waarschuwingsbel of oproep tot waakzaamheid betekent, gecombineerd, als het ware, met het Jiddische verklein ingssuffix – ele. Deze taalkundige vermenging kan echter ook een verborgen verbinding onthullen met de Hebreeuwse wortel נ־ב־ט (N-B-T), die verband houdt met kijken, aanschouwen of gadeslaan, en ook met het groeien van een plant. In deze zin wordt Nabatele niet alleen een symbolisch MaKOM van waarschuwing en waakzaamheid, maar ook een verlangen om te zien, te herinneren en uiteindelijk geworteld te zijn.
*Op dit moment is Nabatele van Anna Kamyshan niet in de lucht in de Arsenale Nord in Venetië, het ondergaat de laatste technische aanpassingen ter voorbereiding op een herlancering. Voor actuele info zie: nabatele.world
zie ook:
Linda Bouws in De Vrijdagavond, Biënnale 2026: Een zwevende synagoge boven Venetië
cover: Nabatele van Anna Kamyshan, 2026, beeld Bloom (mbv AI)
Geef als eerste een reactie