Met het overlijden van historica Han Lettinck, 27 juni 1943 – 23 juli 2026, zijn we niet alleen een wandelend archief en een begenadigd verhalenverteller kwijt. We hebben ook afscheid moeten nemen van het soort Mensch dat we in deze wereld zo hard nodig hebben. Recht door zee, genereus, moedig, sociaal, taalvirtuoos en oergezellig.
Verdriet, dankbaarheid en ontroering werden onder de vele aanwezigen gevoeld bij de uitvaart van Han op 30 juli. Onder hen waren veel mensen met een Joodse achtergrond, die de afgelopen decennia een warme haven vonden bij Han en haar vrouw, historica Els Boon. Dankzij hen leerden zij veel over hun verloren familie en het Jodendom, en gingen zij ook zichzelf beter begrijpen.
Els Boon vertelde in haar toespraak:
“Han had altijd oor voor anderen, was geïnteresseerd. Ze kon soms dagenlang in stambomen zoeken om een nazaat van Holocaustslachtoffers te helpen aan informatie over het voorgeslacht. Soms ontdekte ze nog familiegraven op een Joodse begraafplaats en dat was belangrijk. Als er van je ouders en grootouders geen graf is omdat ze zijn vervolgd en vermoord, dan is het heel belangrijk om toch nog een graf te weten waar familie ligt die betere tijden kende”.
Diepgravend en betrokken
Han laat een indrukwekkend oeuvre na: de reeks boeken met Joodse geschiedschrijving. Samen met Els schreef Han over de Joodse gemeenschappen in Hoogezand-Sappemeer en omgeving, Westerwolde, Groningen-stad en Winschoten met de omliggende dorpen. In het blad JaGDaF voor Joods Nederland verschenen artikelen van hun hand. Daarnaast stelde Han Lettinck een boek samen over de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen.
Over de betekenis van hun werk voor de Joodse geschiedenis zei hoogleraar Joodse studies Bart Wallet het volgende:
‘Het werk van Han en Els wordt gekenmerkt door diepgravende bronnenstudie, waarbij zij in hun presentatie dicht bij de bronnen blijven. Zij hebben zich onderscheiden door het leven van Joodse gemeenschappen in de provincie Groningen nauwgezet te beschrijven. Daarnaast hebben ze met een lijvig boek Joods Utrecht eens en voor altijd op de kaart gezet. Hun inhoudelijke bevlogenheid uitte zich in de aandacht die ook de kleine verhalen kregen.’
Ontmoeting
Precies dat is wat ons bij elkaar bracht. Het was juni 2021 en ik speurde in het archief van het NIK (Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap) naar documenten. Ik deed onderzoek voor het boek over mijn familie Joachimsthal, waar ik samen met Bart Wallet en Gerben Post aan werkte.
Al snel werd ik via het archief gekoppeld aan Han Lettinck en Els Boon. Zij waren op hun beurt bezig met een boek over Joods Utrecht. Ze waren benieuwd waarnaar ik op zoek was en bovendien zochten zij informatie over mijn stiefopa Levy Hartog die in de oorlogsjaren een grote rol had gespeeld in het verzet. Lang verhaal kort: het was meer dan hoog tijd om elkaar te ontmoeten.
Die ontmoeting was een feestelijk thuiskomen bij elkaar. Ik kon schaamteloos veel over mijn onderzoek praten, want Joodse geschiedenis bleek hun expertise. We raakten niet uitgepraat, ik kreeg een schat aan informatie en hulp en door het grote netwerk van Han en Els leerde ik nieuwe mensen kennen. En zo ontstond tussen ons een dierbare vriendschap.
Torarol in oorlogstijden
In 2022 verscheen het indrukwekkende boek Joods Utrecht, een monumentaal werk van 652 pagina’s.* Voor dit boek deden Han en Els jarenlang onderzoek en verzamelden zij talloze persoonlijke verhalen, die in het boek als oral history werden verwerkt. Zo ook de verhalen die mijn 88-jarige vader Albert Joachimsthal vertelde over het verzetswerk van zijn stiefvader Levy Hartog, die na de oorlog trouwde met Alberts moeder, de weduwe Steppy Joachimsthal.
*Besproken in De Vrijdagavond door Eddo Verdooner: Joods Utrecht krijgt veelomvattend overzichtswerk
Toen Joods Utrecht eenmaal verschenen was, lazen mijn vader en ik natuurlijk als eerste de verhalen die over Levy opgetekend waren. Tot onze grote verbazing zat er een bijzonder verhaal tussen dat voor ons nog onbekend was.
In oktober 1944 bracht Levy, die voor niks en niemand bang was, op klaarlichte dag op de fiets een Torarol naar de bar mitswa-dienst van Izak van Gelder (zoon van rabbijn Jo van Gelder). Die Torarol lag opgeslagen in het Centraal Museum om te voorkomen dat de bezetter die in beslag zou nemen. De bar mitswa-dienst werd gehouden in het schoolgebouwtje achter de synagoge in Utrecht: daar werd provisorisch een synagoge ingericht. Dankzij Levy Hartog kon onder onmogelijke omstandigheden de bar mitswa-dienst van Izak toch doorgaan.
In juni 2025 was ik in Jeruzalem en daar had ik de eervolle taak om op verzoek van Han en Els hun boek naar Eli van Gelder te brengen, de broer van Izak. Dat was een bijzondere ontmoeting. Wat hebben deze twee vrouwen op allerlei manieren toch veel mensen verrast, ontroerd en samengebracht.
Gedreven door een opdracht
Wat was hun motivatie? Waarom besteedden Han en Els decennia van hun leven aan het bezoeken van Joodse begraafplaatsen, het verzamelen van al die geschiedkundige feiten en het voeren van ontelbare persoonlijke gesprekken, zonder er ook maar één cent aan te verdienen?
Tijdens onze eerste ontmoeting vertelden Han en Els mij wat hen ten diepste dreef. Ze wilden de door de oorlog zwaar gehavende Joodse gemeenschappen in de mediene hun geschiedenis en hun verhalen teruggeven.
Als dat geen Tikoen Olam is: de Joodse opdracht om mee te werken aan het herstel van de wereld. Ook het herstellen van waarheid, herinnering en cultuur maakt daarvan deel uit. Han en Els hebben die opdracht met grote toewijding vervuld. Voor hun onbaatzuchtige inzet voor het Joodse erfgoed verdienen zij onze diepe erkenning en dankbaarheid.
Lieve Han, dank je wel voor onze dierbare vriendschap en voor alles wat jij de wereld hebt geschonken.
Moge haar ziel gebundeld worden in de bundel van het eeuwige leven.
Boekpresentatie Joods Utrecht 25-04-2022 met v.l.n.r. burgemeester Sharon Dijksma, Els Boon en Han Lettinck
cover: Talma Joachimthal
Geef als eerste een reactie